Pracownik lub członkowie jego rodziny z reguły mają interes, BHP, Orzeczenia Sądu Najwyższego

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Wyrok z dnia 21 czerwca 2001 r.
II UKN 425/00
Pracownik lub członkowie jego rodziny z reguły mają interes prawny w
uzyskaniu orzeczenia zastępującego protokół powypadkowy, jeżeli chcą ubie-
gać się o świadczenie w postępowaniu przed organem rentowym (art. 189
KPC).
Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Sędziowie SN:
Jerzy Kuźniar, Jadwiga Skibińska-Adamowicz.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2001 r. sprawy z po-
wództwa Bogumiły Katarzyny J. przeciwko Zarządowi Spółdzielni Mieszkaniowo-Bu-
dowlanej „Z.” w C. o uznanie zdarzenia za wypadek przy pracy, na skutek kasacji
powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w
Warszawie z dnia 16 grudnia 1999 r. [...]
u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Są-
dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoznania i
orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
U z a s a d n i e n i e
Powódka Bogumiła Katarzyna J. wniosła pozew przeciwko Spółdzielni Miesz-
kaniowo-Budowlanej „Z.” w C. o ustalenie, że zdarzenie z dnia 22 listopada 1997 r.,
w wyniku którego mąż powódki poniósł śmierć jest wypadkiem przy pracy.
Pozwana wniosła o oddalenie powództwa.
Wyrokiem z dnia 16 sierpnia 1999 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Ciecha-
nowie uznał zdarzenie, jakiemu uległ Jacek J. w dniu 22 listopada 1997 r. za wypa-
dek przy pracy. Sąd ustalił, że przyczyną zgonu męża powódki był wylew krwi do
mózgu. Zdarzenie to zdaniem Sądu wystąpiło w warunkach określonych w art. 6 ust.
1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i
chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) bowiem
2
było zdarzeniem nagłym, spowodowanym przyczyną zewnętrzną, jaką był nadmierny
wysiłek przy wykonywaniu pracy.
W apelacji od tego wyroku pozwana zarzuciła błędną ocenę materiału dowo-
dowego i niewyjaśnienie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.
Wyrokiem z dnia 16 grudnia 1999 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie-
czeń Społecznych w Warszawie zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo. Sąd
Okręgowy uznał powództwo oparte na podstawie art. 189 KPC za nieuzasadnione,
bowiem powódka nie ma interesu prawnego w ustaleniu, że zdarzenie było wypad-
kiem przy pracy. Z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zmianie
ustawy Prawo spółdzielcze oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 90, poz. 419)
spółdzielnie utraciły status jednostek gospodarki uspołecznionej i stały się prywat-
nymi zakładami pracy. Na podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadcze-
niach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych zarówno jednorazowe od-
szkodowanie jak i renta rodzinna z tytułu śmierci pracownika nieuspołecznionego
zakładu pracy przysługuje od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ustaleń w tym za-
kresie dokonuje organ rentowy, od decyzji którego przysługuje odwołanie do sądu.
Niedopuszczalne jest natomiast dokonywanie ustaleń przez nieuprawniony organ.
Wyrok ten zaskarżyła kasacją powódka. Jako podstawę kasacji wskazała na-
ruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię § 11 rozporządzenia Rady Mi-
nistrów z dnia 21 kwietnia 1992 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wy-
padków przy pracy (Dz.U. Nr 37, poz. 160), zmienionego przepisami rozporządzenia
Rady Ministrów z dnia 28 lipca 1998 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn
wypadków przy pracy oraz sposobu ich dokumentowania, a także zakresu informacji
zamieszczanych w rejestrze wypadów przy pracy (Dz.U. Nr 115, poz. 744) oraz
przez nieuwzględnienie art. 189 KPC i wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez
oddalenie apelacji pozwanej. W uzasadnieniu kasacji podała, że skoro powołane
rozporządzenia normują sposób postępowania pokrzywdzonego w przypadku, gdy
zakład pracy odmawia sporządzenia protokołu powypadkowego, pokrzywdzony ma
interes prawny w żądaniu ustalenia tych okoliczności przez sąd.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przepis art. 189 KPC stanowi, że powód może żądać ustalenia przez sąd ist-
nienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. W oparciu o tę podstawę
3
prawną powódka żąda dokonania ustaleń, które powinny być zamieszczone przez
zakład pracy w protokole powypadkowym. Przeprowadzenie postępowania zakoń-
czonego protokołem powypadkowym jest obowiązkiem pracodawcy określonym w
Kodeksie pracy (art. 234). Przepis art. 237 § 1 KP upoważnia Radę Ministrów do
określenia szczegółowych zasad postępowania w drodze rozporządzenia. Zarówno
przepisy obowiązującego w dacie wypadku rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21
kwietnia 1992 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy
jak i przepisy obowiązującego obecnie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28
lipca 1998 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz
sposobu ich dokumentowania, a także zakresu informacji zamieszczanych w reje-
strze wypadów przy pracy zobowiązują zakład pracy do sporządzenia protokołu po-
wypadkowego w określonym terminie i doręczenia go poszkodowanemu. Skoro
przepisy nakładają na pracodawcę określone obowiązki to po stronie pracownika
powinno istnieć uprawnienie do egzekwowania tych obowiązków. Obowiązujące do
wejścia w życie pierwszego z powołanych rozporządzeń przepisy rozporządzenia
Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1974 r. w sprawie ustalenia okoliczności i przyczyn
wypadków przy pracy (Dz.U. Nr 55, poz. 244) przewidywały szczególny tryb odwo-
ławczy w zakresie ustalenia treści lub sprostowania protokołu powypadkowego z
wyłączeniem drogi sądowej. Kolejne rozporządzenia nie zawierają regulacji dotyczą-
cej trybu odwoławczego. Wątpliwości co do możliwości wyegzekwowania przez pra-
cownika obowiązku sporządzenia protokołu powypadkowego były przedmiotem za-
gadnienia prawnego, po rozpoznaniu którego Sąd Najwyższy podjął uchwałę z dnia
11 maja 1994 r., II PZP 1/94 (OSNAPiUS 1994 nr 6, poz. 96). W uchwale tej stwier-
dził, że pracownik, który nie dochodzi roszczeń odszkodowawczych bądź rentowych
na podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków
przy pracy i chorób zawodowych, ale ma interes prawny w ustaleniu, że określone
zdarzenie było wypadkiem przy pracy lub zaistniało w okolicznościach nie pozba-
wiających go roszczeń z tej ustawy, przysługuje prawo wystąpienia z powództwem o
ustalenie i sprostowanie protokołu powypadkowego na podstawie art. 189 KPC.
Brak interesu prawnego czyni powództwo oparte na podstawie art. 189 KPC
nieuzasadnionym. Z pewnością brak interesu prawnego w ustaleniu występuje wów-
czas, gdy pracownik dochodzi równolegle roszczeń odszkodowawczych lub rento-
wych, co wynika z treści powołanej uchwały. Ogólnie przyjęta jest zasada, że powód
nie ma interesu prawnego w ustaleniu stosunku prawnego lub prawa, jeżeli ma moż-
4
liwość dochodzenia roszczeń majątkowych. W sprawach o świadczenia określone w
ustawie wypadkowej, takie jak odszkodowanie z tytułu uszczerbku na zdrowiu, z ty-
tułu śmierci pracownika i odszkodowanie z tytułu zniszczonych lub uszkodzonych
rzeczy, pracownik lub członkowie jego rodziny mają możliwość dochodzenia rosz-
czeń majątkowych bez potrzeby występowania z powództwem o ustalenie. Pracow-
nik lub członkowie jego rodziny mogą mieć interes prawny w ustaleniu, jeżeli nie
spełniają warunków do renty wypadkowej, a warunki te mogą być spełnione w przy-
szłości, na przykład późniejsze wystąpienie niezdolności do pracy pracownika lub
późniejsze spełnienie warunków do renty rodzinnej wdowy po pracowniku. Dosłowna
treść art. 189 KPC wskazywałaby, że w każdym wypadku pracownik lub członkowie
jego rodziny, dochodzący ustalenia treści protokołu powypadkowego, musieliby wy-
kazać interes prawny.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego jest prezentowany pogląd, że pracownik i
członkowie jego rodziny z reguły mają interes prawny w ustaleniu treści protokołu
powypadkowego. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 27
stycznia 1998 r., II UKN 471/97 (OSNAPiUS 1999 nr 2, poz. 75), powołując się na
wcześniejsze orzecznictwo. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Najwyższy
stwierdził, że możliwość dochodzenia świadczeń z tytułu wypadku przy pracy nie
wyłącza istnienia po stronie pracownika lub członków jego rodziny interesu prawnego
w ustaleniu treści protokołu powypadkowego. Sporne jest bowiem w tych sprawach
samo istnienie prawa, natomiast rodzaj i wysokość świadczeń są określone przepi-
sami ustawy wypadkowej. Dla oceny dopuszczalności powództwa o ustalenie treści
protokołu powypadkowego istotne znaczenie ma kryterium celowości i względy eko-
nomii procesowej. Ustalenie treści protokołu powypadkowego może przesądzić lub
wyeliminować (w razie negatywnego ustalenia) ponowne ustalenie w kolejnych pro-
cesach. Uzasadnienie względami ekonomii procesowej jest o tyle za daleko idące, że
ustalenia prawomocnego wyroku są wiążące tylko między stronami postępowania, w
którym zapadł wyrok (art. 366 KPC). W konsekwencji uznanie wyrokiem sądu zda-
rzenia za wypadek przy pracy nie jest wiążące dla organu rentowego w sprawach
dotyczących świadczeń wypłacanych przez ten organ. Jednakże interes prawny pra-
cownika lub członków jego rodziny nie jest wyeliminowany w sytuacji takiej, jak ma
miejsce w przypadku powódki, gdy do świadczeń z tytułu wypadku przy pracy pra-
cownika nieuspołecznionego zakładu pracy zobowiązany jest Zakład Ubezpieczeń
Społecznych.
5
Przepis art. 36 ustawy wypadkowej stanowi, że ustalenie okoliczności i przy-
czyn wypadku przy pracy oraz stwierdzenia choroby zawodowej następuje w trybie
określonym na podstawie art. 231 Kodeksu pracy (obecnie 237 § 1 KP). Jednym z
wymogów ustalenia prawa do świadczeń przewidzianych w tej ustawie jest sporzą-
dzenie protokołu powypadkowego. W postępowaniu przed organem rentowym zain-
teresowany ma obowiązek złożyć protokół powypadkowy. Wynika to z przepisu § 2
ust. 3 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i
Opieki Społecznej z dnia 17 października 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o
uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w
drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz.U. Nr 36, poz. 199).
Przepis ten stanowi, że do wniosku o świadczenia, których wypłacanie uzależnione
jest od stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, należy dołączyć między
innymi protokół powypadkowy. Ten sam wymóg z mocy § 17 ust. 3 i § 18 dotyczy
członków rodziny domagających się świadczeń z tytułu śmierci pracownika. Treść
protokołu powypadkowego nie jest wiążąca przy ustalaniu prawa do świadczeń. Jed-
nak brak takiego protokołu może być podstawą odmowy wydania decyzji przyznają-
cej świadczenie. Pracownik lub członkowie jego rodziny mają interes prawny w uzy-
skaniu orzeczenia sądowego zastępującego protokół powypadkowy, jeżeli chcą uzy-
skać świadczenia w postępowaniu przed organem rentowym. Ograniczenia w postę-
powaniu dowodowym toczącym się przed organem rentowym nie obowiązują w po-
stępowaniu sądowym. Jeżeli zainteresowany uzyska odmowną decyzję organu ren-
towego i złoży odwołanie do sądu, nie ma już interesu prawnego w uzyskaniu oma-
wianego orzeczenia, ponieważ wszystkie ustalenia faktyczne uzasadniające prawo
do świadczeń zostaną poczynione w postępowaniu sądowym.
Oddalenie powództwa z powodu braku interesu prawnego tylko z tego powo-
du, że do świadczeń zobowiązany jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych a nie za-
kład pracy, bez sprawdzenia, czy toczy się lub zostało zakończone postępowanie o
te świadczenia, było błędem. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy, uznając kasację za
uzasadnioną, na podstawie art. 393
13
§ 1 KPC uchylił zaskarżony wyrok i sprawę
przekazał Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.
========================================
[ Pobierz całość w formacie PDF ]