Prasa w Dwudziestoleciu, Historia literatury po 1918

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
CzĘŚĆ III
Dwudziestolecie miĘdzywojenne
Od listopada 1918 do przewrotu majowego
Rok 1918 stanowił przełom w politycznych dziejach Polski, stanowił ją takŜe, co oczywiste,
w dziejach prasy. Odzyskanie niepodległości spowodowało, Ŝe mogła mówić o wiele
swobodniejszym niŜ w czasach rozbiorowych głosem, zarazem stworzone zostały lepsze warunki
do jej rozwoju. W okresie dwudziestolecia międzywojennego prasa funkcjonowała w róŜnych
okolicznościach. Na przeszkodzie w wypełnianiu jej podstawowych funkcji stanęła polityka. DuŜy
wpływ na kondycję prasy miała polska gospodarka, struktura społeczna oraz „dziedzictwo” po
okresie rozbiorowym.
Warunki ogólne
śycie polityczne w latach 1918-1926 oraz panujące wówczas warunki prawne, okazały się
dla prasy czynnikami sprzyjającymi. Konstytucja marcowa (1921) gwarantowała obywatelom nie
tylko prawo do swobodnego wyraŜania swoich przekonań, ale równieŜ wolność prasy. MoŜemy do
tego dodać gwarantowaną ustawowo swobodę w informowaniu o pracach sejmu. W początkach II
Rzeczpospolitej prasa zyskał prawną podstawę działania, która zapewniała jej szeroki zakres
wolności.
W wolności i niezaleŜności prasy sprzyjało nie tylko prawo, ale takŜe ówczesne Ŝycie
polityczne. Wszystkie siły polityczne były zainteresowane w nieskrępowanym rozwoju prasy.
Jedna z pierwszych wielkich batalii publicznych, wywołana wyborem na stanowisko
prezydenta Gabriela Narutowicza, toczyła się w warunkach nieskrępowanej wolności wypowiedzi.
W sferze politycznej prasa dysponowała do przewrotu majowego w 1926 roku niemal pełną
swobodą wypowiedzi. Jednak gazeta lub czasopismo nadal stanowiły przede wszystkim atrybut
świata inteligenckiego, miejskiego, a spora część społeczeństwa nie miała wyrobionego nawyku
lektury. Czynnikiem w oczywisty sposób ograniczającym czytelnictwo prasy był niski
ogólnospołeczny poziom wykształcenia, pomimo wprowadzonego obowiązku szkolnego.
Przeszkodą w dystrybucji prasy była słabo rozbudowana sieć połączeń komunikacyjnych. Po 1918
roku centrum wydawnicze stanowiła Warszawa, gdzie w początku lat 20. ukazywała się blisko
połowa wydawanych w Polsce tytułów.
Prasa po 1918 roku uległa daleko idącym zmianom. Przede wszystkim stała się bardziej
obecna w Ŝyciu społecznym.
Prasa polityczna i informacyjna
W latach 1918 – 1926 prasa informacyjna stanowiła jeden z najwaŜniejszych instrumentów
kształtowania postaw społecznych.
Endecja, największe po 1918 roku ugrupowanie prawicowe, dysponowała do 1926
najzasobniejszym partyjnym systemem prasowym. W listopadzie 1918 wznowiono wydawanie
1
Gazety Warszawskiej, a potem Gazety Porannej 2 grosze. Endecja do 1926 była największym
partyjnym wydawcą w Polsce.
Inne ugrupowanie, Stronnictwo Chrześcijańsko Narodowe, w 1920 zaczęło wydawać
dziennik Rzeczpospolita.
Natomiast konserwatyści wydawali: Czas, Dziennik Poznański, Dziennik Powszechny i
Słowo. Tym ostatnim dziennikiem kierował od 1922 roku Stanisław Cat-Mackiewicz, który
niebawem zaliczany będzie do grupy najwybitniejszych publicystów politycznych dwudziestolecia.
Do pism prawicowych moŜna zaliczyć Kurier Warszawski, jeden z najpopularniejszych
pism codziennych tego okresu (jako pierwszy drukował nekrologi). Inne dzienniki to: Kurier
Poranny i Kurier Polski.
Wśród ugrupowań lewicowych najbardziej rozbudowanym systemem prasowym
dysponowała PPS. Jej głównym pismem przez cały okres dwudziestolecia w Warszawie był
Robotnik , zaś w Krakowie Naprzód.
Prasa polityczna pierwszych lat niepodległości była do pewnego stopnia odwzorowaniem
Ŝycia politycznego.
Prasa sensacyjna i czasopisma „popularne”
W początkach lat 20. zaczął pojawiać się coraz liczniej nowy odbiorca. Odbiorca traktujący
prasę nie tyle, jako wyłączne źródło informacji, ale jako rozrywkę (sensacje polityczne, skandale,
afery kryminalne i obyczajowe). Ta prasa została określona mianem brukowej, rewolwerowej,
sensacyjnej albo masowej. W Polsce lat 20. nie funkcjonował jednak typ prasy sensacyjnej
najniŜszego poziomu, obliczonej wyłącznie na zaszokowanie czytelnika. W tego rodzaju prasie
zmienił się styl wypowiedzi. Język literacki zaczęły zastępować proste, czasem dosadne wyraŜenia.
Większą rolę zaczęła odgrywać fotografia. Nowego czytelnika określano mianem odbiorcy
masowego, albo produktem kultury wielkomiejskiej. Nie ulega wątpliwości, Ŝe nowy czytelnik, w
sensie ilościowym, począł brać górę nad czytelnikiem inteligenckim.
Pierwszym pismem o takim charakterze był Ilustrowany Kurier Codzienny (IKC). W Łodzi
zaczęła się ukazywać Republika.
Do grupy pism o podobnym charakterze moŜna zaliczyć takŜe periodyki, których wyłączną
intencją było dostarczenie rozrywki (pisma satyryczne: Mucha i Wolna myśl – wolne Ŝarty).
Czasopisma społeczno-kulturalne i polityczne
Popyt na dzienniki spowodował pewien zastój formalny modelu tygodników i widoczny
spadek zainteresowania ich dotychczasową formułą. Ze zmienioną formułą zaczęły się ukazywać
Wiadomości Literackie, załoŜone w Warszawie w 1924 roku. Ich styl był bliski gazetowemu. W
miarę upływu czasu pismo to zaczęło się koncentrować nie tylko na literaturze, ale na szeroko
rozumianej kulturze.
2
Od przewrotu majowego do wrzeŚnia 1939 roku
Warunki ogólne
W tym okresie zwiększyła się liczba mieszkańców miast, a co za tym idzie, takŜe czytelność
prasy. W początku lat 30. czytelnikami prasy, stałymi i dorywczymi, było około 3 mln osób,
zaledwie ¼ umiejących czytać. Do momentu wybuchu II wojny światowej Polska pozostała krajem,
którego struktura społeczno-zawodowa i ogólny poziom cywilizacyjny stanowiły najistotniejsze
bariery w rozwoju i czytelnictwie prasy. Aczkolwiek wzrost zainteresowania prasą był w okresie
dwudziestolecia bezdyskusyjny, polskie wskaźniki czytelnictwa wyraźnie odbiegały od norm
zachodnioeuropejskich. Np. w 1939 roku w Wielkiej Brytanii na 100 osób przypadał 38
egzemplarzy jednorazowego nakładu dzienników, we Francji 27, a w Polsce tylko 9. MoŜna to
określić jako stan niedoinformowania społeczeństwa.
Jednym z czynników, jakie najbardziej działały na korzyść prasy, była stabilizacja
ekonomiczna. Prasa sukcesywnie zdobywała odbiorców. Powoli dzienniki i czasopisma poprawiały
swój wygląd zewnętrzny. Zmianie na korzyść uległa jakość papieru i druku, standardem stała się
fotografia, pojawiły się zdjęcia kolorowe. Gazety i czasopisma stawały się bardziej atrakcyjne.
Większą rolę zaczęły odgrywać agencje prasowe (PAT – Polska Agencja Telegraficzna).
Warunki polityczne i prawne
Dojście do władzy obozu piłsudczykowskiego w maju 1926 roku, zmieniło sytuację
polityczną w Polsce, zmieniło takŜe warunki funkcjonowania prasy. W sferze politycznej po
przewrocie wykształcił się układ dwubiegunowy, oparty na konflikcie pomiędzy ośrodkiem władzy,
potocznie nazywanym sanacją, a pozostającymi wobec niej w opozycji stronnictwami politycznymi,
przede wszystkim Narodową Demokracją, PPS i ruchem ludowym.
Powstanie monolitycznego ośrodka władzy, oznaczało prowadzenie przezeń polityki
prasowej, polegającej na stopniowym ograniczaniu wpływów tytułów opozycyjnych oraz
rozbudowywaniu własnego systemu prasowego. JuŜ od 1926 roku były wydawane rozporządzenia
ograniczające wolność prasy. Sanacja posługiwała się całym wachlarzem działań (legalnych i
nielegalnych) do cenzury prasy (konfiskaty, kary pienięŜne, likwidacje, pobicia…)
Do 1939 PAT był w rękach piłsudczyków.
Prasa informacyjno-polityczna
W roku 1926 piłsudczycy dysponowali zaledwie kilkoma pismami o większym znaczeniu:
w Warszawie Nowy Kurier Polski, Kurier Poranny oraz tygodnik Głos Prawdy. Później w ramach
prowadzonej polityki ilość tych pism zwiększyła się.
Przeciwnikiem było pismo ABC, załoŜone w 1926 roku, w celu zrównowaŜenia przewagi
osiąganej przez sanację.
Prasa sensacyjna
Lata 30. przyniosły dalszy rozwój prasy sensacyjnej. Warszawskie wydawnictwo prasy
„czerwonej” rozwinęło się ze skromnego przedsiębiorstwa w koncern Prasa Polska S.A. Na
3
podobnych zasadach funkcjonował krakowski IKC – flagowe pismo koncernu Pałac Prasy. Trzecim
zaś koncernem prasowym, o nieco mniejszych wpływach, była łódzka Republika.
Fenomenem na polskim rynku była gazeta Mały Dziennik, wydawana przez oo.
Franciszkanów w Niepokalanowie.
Czasopisma społeczno-kulturalne
W roku 1926 sanacja całą energię zwróciła początkowo ku prasie informacyjnej, dlatego teŜ
nie było znaczących zmian w grupie czasopism. Wśród tygodników nadal dominowały Wiadomości
Literackie – najpopularniejszy tygodnik kulturalny. Po zamachu majowym Wiadomości nadal
okazywały sympatię obozowi piłsudczykowskiemu, jednak niektóre z działań podjętych przez
władze zostały podjęte przez pismo krytycznie. Wiadomości Literackie utrzymały swoją wyjątkową
pozycję do 1939 roku.
Jeśli chodzi o miesięczniki, to ich elitarność, niewielka poczytność oraz brak stabilnych
zasad ich finansowania powodowały, Ŝe wiodły one Ŝywot niepewny, najczęściej krótkotrwały.
Dziennikarze, formy wypowiedzi
Rozwojowi prasy i wzrostowi jej znaczenia towarzyszyły zmiany zachodzące w środowisku
dziennikarskim. Po 1918 roku, zatrudnieni w prasie na stałe, bądź współpracujący z nią, stali się
grupą w szybkim tempie nabierającą spoistości i profesjonalnej wyrazistości oraz poczucia
znaczenia.
W okresie dwudziestolecia wyraźnie dostrzec moŜna proces wykształcania się środowiska
dziennikarzy (publicystów), dla których współpraca z prasą stanowiła podstawowy sposób
zarobkowania.
Na wykształcanie się odrębności zawodowej dziennikarzy wpływał w największym stopniu
wzrost znaczenia oraz poziom gazet i czasopism, w których pracowali. W latach 1918 – 1939
obserwuje się proces zwiększenia się ilości zawodowych dziennikarzy. Wedle danych
szacunkowych, przed 1939 rokiem w prasie polskiej zatrudnionych było 4 tysiące dziennikarzy.
W 1927 roku powstała w Warszawie WyŜsza Szkoła Dziennikarska. W 1924 powstał
Związek Dziennikarzy RP, a w 1928 Związek Wydawców Dzienników i Czasopism jako
alternatywa. Efektem negocjacji pomiędzy dwoma związkami było podpisanie w 1938 roku układu
normującego warunki pracy dziennikarzy.
Profesjonalizacja zawodu sprzyjała w wyraźny sposób jakości dziennikarstwa.
Prasa polonijna w latach 1918 – 1939
W okresie dwudziestolecia międzywojennego najwięcej polskich gazet i czasopism
ukazywało się w Stanach Zjednoczonych (Nowy Jork, Chicago). Kolejnym duŜym ośrodkiem prasy
polonijnej była Francja, mniejszym Niemcy.
4
[ Pobierz całość w formacie PDF ]