praw. człow, wos, społeczeństwo

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Prawa człowieka
Prawa człowieka - organizacje i instytucje chroni±ce prawa człowieka
Prawa człowieka, to niedefiniowalne regulacje zawieraj±ce w sobie normy, które chroni± podstawowe
warto¶ci (dobra) jednostki ludzkiej. Prawa te wynikaj± z samej racji bycia człowiekiem i na tej podstawie
człowiek mo¿e domagaæ siê ich respektowania. Zakłada siê, ¿e prawa człowieka posiadaj± nastêpuj±ce
cechy:
a. s± powszechne (brak wyró¿nieñ, ze wzglêdu na rasê, płeæ etc.)
b. s± równe (podkre¶lenie, ¿e ludzie s± równi, wiêc i prawa podstawowe im przysługuj±ce te¿)
c. s± niezbywalne (nie mo¿na nimi dowolnie rozporz±dzaæ)
d. s± nienaruszalne (choæ cze¶æ z nich mo¿na zawiesiæ).
e. s± indywidualne (interpretuje siê je poprzez pryzmat jednostki a nie zbiorowo¶ci)
Prawa człowieka wynikaj± z posiadania przez jednostkê godno¶ci osobowej. Nale¿y j± odró¿niæ od
godno¶ci osobistej, która jest to¿sama z pojêciem honoru.
W doktrynie przyjêło siê dzieliæ prawa podstawowe na prawa I i II generacji. Prawa I generacji były
gwarantowane przez monarchów (ok. XIX wieku) i miały wynikaæ z prawa naturalnego. Nale¿± do nich
m.in. wolno¶æ, równo¶æ czy nietykalno¶æ osobista. Prawa II generacji wi±¿± siê z działalno¶ci±
modelowego pañstwa opiekuñczego. Miały byæ to prawa zbiorowe dotycz±ce sfery socjalnej. Nale¿± do
nich m.in. prawo do pracy, prawo do wypoczynku czy prawo do ubezpieczenia zdrowotnego [1].
Dramatyczne wydarzenia zwi±zane z II wojn± ¶wiatow± przyniosły zmianê punktu widzenia na aspekt
praw podstawowych. Przemiany mo¿na zamkn±æ w 4 cechach wyj¶ciowych: powrót do koncepcji prawno-
naturalnej, uniwersalizacja norm, internacjonalizacja (ponadnarodowy charakter) i jurydyzacja
(zapewnienie ochrony prawnej).
Ponadto przełomowym wydarzeniem, bêd±cym odpowiedzi± na łamanie praw człowieka i nieludzkie
traktowanie m.in. ludno¶ci pochodzenia ¿ydowskiego przez nazistów był Proces Norymberski. Na mocy
porozumienia w sierpniu 1945 r. uczestnicy traktatu Poczdamskiego (USA, Francja, ZSRR, Wielka
Brytania) uchwalili powołanie Miêdzynarodowego Trybunały Wojskowego w Norymbergii oraz w 1948 r.
Miêdzynarodowego Trybunały Wojskowego Dalekiego Wschodu w Tokio (przeciwko zbrodniarzom z
Japonii). W latach 1946-1949 Trybunały przeprowadziły szereg procesów, skazały zbrodniarzy (na
zdjêciu grupa oskar¿onych w Norymberdze), po czym zakoñczył swoj± działalno¶ci±. Przesłanki
odpowiedzialno¶ci podzielono na trzy grupy: zbrodnie przeciw pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie
przeciwko ludzko¶ci. Pewnym novum w prawie miêdzynarodowym było równie¿ skazanie jednostek,
nawet je¶li ich działania nie naruszały prawa ich kraju macierzystego (p. III Rzeszy).
Akty gwarantuj±ce prawa człowieka
Historyczne akty gwarantuj±ce prawa człowieka (przed 1945 r.):
a. Magna Carta (Wielka Karta Swobód) - ustanowiona w 1215 r. w Anglii przez Jana bez Ziemi.
Kreator PDF
Utworzono 28 April, 2011, 10:30
 b. Liczne przywileje szlacheckie w Koronie Królestwa Polskiego (1355-1505).
c. Habeat Corpus Act - uchwalony w 1679 r. w Wielkiej Brytanii zabraniał królowi aresztowanie
mo¿nowładcy bez wyroku s±dowego
d. Bill of Rights z 1689 r.
e. Deklaracja Niepodległo¶ci Stanów Zjednoczonych z 1776 r. oraz 10 poprawek do Konstytucji USA z
1789 r. zwane Kart± Praw.
f. francuska Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela (pierwsza o charakterze powszechnym) 1789 r.
g. Konwencje genewskie z 1864 r. oraz 1906 (dotycz±ce zasad prowadzenia wojen np. zakaz dobijania
rannych, tworzenie obozów jenieckich, nie atakowanie statków pasa¿erskich etc.)
Aktualne akty gwarantuj±ce prawa człowieka (po 1945 r.)
a. Karta Narodów Zjednoczonych z 26 czerwca 1945 r.
Ujêty lapidarnie dokument, podpisany przez 50 krajów. Nawoływał do popierania, przestrzegania i
poszanowania praw człowieka. W tre¶ci znajdziemy artykuły mówi±ce o równo¶ci oraz poprawie
warunków ¿ycia mieszkañców wszystkich krajów.
b. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 r.
Był to akt uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji narodów Zjednoczonych (ONZ). Mimo
ogólnikowego charakteru nosił znamiona powszechno¶ci.
c. Europejska Konwencja Praw Człowieka z 1950 r.
Dokument obowi±zuj±cy od 1953 r. Miał on charakter terytorialny. Został uchwalony i ratyfikowany przez
pañstwa - członków powstałej w 1949 r. Rady Europy. Podpisało go 40 pañstw (Polska w 1993 r.) Oprócz
dokumentu wyj¶ciowego wielokrotnie poszerzano jej zakres przedmiotowy, wł±czaj±c protokoły
dodatkowe. Ponadto do praktycznej ochrony praw jednostki zostało powołane ciało - Miêdzynarodowy
Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu.
d. Miêdzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Miêdzynarodowy Pakt Praw
Ekonomicznych, Socjalnych i Kulturalnych z 1966 r.
Uchwalone przez Zgromadzenie Ogólne ONZ były kolejnymi po Powszechnej Deklaracji prawami o
charakterze ogólno¶wiatowym. W odró¿nieniu od poprzedniczki miały jednak umo¿liwiaæ formalne
Kreator PDF
Utworzono 28 April, 2011, 10:30
 dociekanie swych praw przez obywateli. ZSRR jednak nie ratyfikowała umowy a ponadto od takiego
czynu wstrzymały siê socjalistyczne pañstwa satelickie. Dopiero w 1976 r. pakty zostały podpisane. W
zwi±zku z tym w 1977 r. powstał Komitet Praw Człowieka w Genewie. Posiadał on prawo do
rozpatrywania skarg przeciwko krajom łami±cym prawa podstawowe.
e. Akt koñcowy Konferencji Bezpieczeñstwa i Współpracy w Europie z Helsinek (1 sierpnia 1975 r.)
W tzw. III koszyku uwzglêdniono prawa społeczne i obywatelskie jednostek, które były obywatelami
pañstw nale¿±cych do KBWE.
f. Konwencja Praw Dziecka z 1989 r.
Akt o charakterze specjalistycznym, uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ. Dotyczył bowiem
szczególnego zagadnienia jakim jest ochrona praw istot ludzkich w wieku poni¿ej 18 roku ¿ycia
(dzieci). Potwierdzał prawo dziecka do otrzymania aktu urodzenia, imienia i obywatelstwa; prawo do
otrzymywania informacji; prawo do posiadania i wyra¿ania własnego pogl±du. Polska podpisuj±c
Konwencjê w 1991 r. zobowi±zała siê do ochrony najmłodszych przed przemoc± fizyczn± i psychiczn±,
zaniedbaniem i wyzyskiem. Nad przestrzeganiem tych¿e praw w Polsce, czuwa od 2000 r. Rzecznik Praw
Dziecka, którym obecnie jest Marek Michalak.
g. Konstytucja RP z 1997 r.
Nietaktem byłoby nie wspomnieæ, i¿ szeroki katalog chronionych praw gwarantuje obywatelem polskim
(oraz cudzoziemcom, ale tylko wybrane prawa) ustawa zasadnicza z 1997 r. Spis tych¿e gwarancji oraz
ich systematyzacjê znajdziesz w rozdziale Prawa gwarantowane
h. Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 2000 r.
Karta ta zawiera zbiór praw, które po drobnych modyfikacjach maj±c byæ zawarte w czê¶ci II Konstytucji
Dla Europy. Co wiêcej - nad ich ochron± ma czuwaæ Europejski Trybunał Sprawiedliwo¶ci (ETS) z
siedzib± w Luksemburgu. Do praw chronionych nale¿± m.in. godno¶æ, wolno¶æ, równo¶æ, prawa
obywatelskie i s±dowe.
i. Inne akty o charakterze regionalnym
Do tej grupy mo¿na zaliczyæ Amerykañsk± Konwencjê Praw Człowieka, Afrykañsk± Kartê Praw Człowieka
i Praw Ludów oraz Arabsk± Kartê Praw Człowieka. Były wzorowane na Radzie Europy, ale nie udało siê
im wypracowaæ tak skutecznych procedur egzekwowania postanowieñ.
Organizacje zajmuj±ce siê prawami człowieka
Jest rzecz± bezsporn±, i¿ same uchwalenie aktów, choæby niezwykle doniosłych, nie sprawi, i¿ prawa
jednostek bêd± respektowane. Potrzebn± s± do tego faktycznie działaj±ce struktury i sprecyzowane
procedury. Rolê tych¿e struktur pełni± ciała o charakterze miêdzynarodowym lub instytucje
prywatne. Co wiêcej ka¿dy kraj posiada wewnêtrzny system ochrony praw człowieka.
Kreator PDF
Utworzono 28 April, 2011, 10:30
 Miêdzynarodowy system ochrony praw człowieka
Instytucje chroni±ce prawa człowieka
a. Rada Europy
Jak wspomniano wy¿ej, Rada Europy realizuje hasła Konwencji za po¶rednictwem Miêdzynarodowego
Trybunału Praw Człowieka. Skargê do tej¿e organizacji mo¿e zło¿yæ ka¿da jednostka, której prawa
zostały naruszone oraz która wyczerpała procedurê s±dow± w macierzystym kraju. Naruszenie musi
dotyczyæ praw gwarantowanych w Konwencji a kraj macierzysty musi byæ jej stron±. Mo¿liwe jest
wniesienie zarzutu w ci±gu 6 miesiêcy od otrzymania ostatecznego rozstrzygniêcia s±du. Procedura trwa
około 7 lat.
b. ONZ
Skargê do Komitetu Praw Człowieka w Genewie mo¿e zło¿yæ obywatel kraju, który ratyfikował Protokół
Dodatkowy do Paktów Praw. Zasady skargi s± analogiczne do powy¿szych, ale brak jest ograniczeñ, co
do terminu zło¿enia skargi, a procedura trwa ok. 2 lata. Warto zaznaczyæ, ¿e wnosz±c sprawê do
jednego z wymienionych ciał pozbawiamy siê prawa skorzystania z przywileju zło¿enia skargi do
drugiego. Skargê mo¿na zło¿yæ równie¿ za po¶rednictwem strony www. Ka¿dy z trybunałów bêdzie
korespondował z petentem w jego jêzyku ojczystym.
c. Miêdzynarodowy Trybunał Karny w Hadze
Powołany został w Rzymie 1998 r. po wydarzeniach w Bo¶ni i Rwandzie. ¦ciga przestêpców z krajów,
które podpisały konwencje zało¿ycielsk±, czyli z ok. 90 pañstw. Os±dza najpowa¿niejsze zbrodnie jak
tortury, eksterminacja, apartheid itd.
Organizacje pozarz±dowe chroni±ce prawa człowieka
a. Amnesty International
Jest to najwiêksza, pozarz±dowa i apolityczna organizacja powstała w 1961 r. Jej siedziba znajduje siê w
Londynie. Skupia około miliona członków w ponad 170 krajach ¶wiata. Jej celami statutowymi s± troska
o humanitarne wykonywanie kar penitencjarnych, zniesienie kary ¶mierci i tortur, pisanie pró¶b o
uwolnienie wiê¼niów polityczny etc. W Polsce jej filia działa od 1990 r. [2]
b. Miêdzynarodowy Komitet Helsiñski
Powstała po roku 1975 w celu praktycznej ochrony postanowieñ zawartych w III koszyku. Pocz±tkowo
Komitety działały we wszystkich pañstwach KBWE, z tym ¿e, przedstawiciele tego¿ nurtu w pañstwach
socjalistycznych nierzadko byli prze¶ladowani. W Polsce prê¿nie rozwija siê Helsiñska Fundacja Praw
Człowieka. [3]
c. Krajowy system ochrony
Wszystkie prawa zawarte w Konstytucji, ratyfikowanych umowach miêdzynarodowych czy ustawach
podlegaj± ochronie prawa krajowego. System prawa gwarantuje nam opiekê: urzêdów
administracyjnych oraz s±dów (powszechnych i specjalnych). Ponadto obywatel ma prawo zwróciæ siê z
pro¶b± o rozpatrzenie kazusu do Rzecznika Praw Obywatelskich.
Kreator PDF
Utworzono 28 April, 2011, 10:30
 [1] Niekiedy wyró¿nia siê pojêcie praw człowieka II i III kategorii. Wówczas nale¿y przyj±æ, ¿e prawami
II kategorii s± te dotycz±ce praw i wolno¶ci politycznych a III kategorii- socjalnej i kulturowej. Podział
ten pokrywa siê z układem dóbr chronionych wymienionych w Konstytucji z 1997 r.
[2] Wiêcej informacji mo¿na znale¼æ pod adresem www.amnesty.org.pl
[3] Wiêcej informacji mo¿na znale¼æ pod adresem www.hfhrpol.waw.pl
Kreator PDF
Utworzono 28 April, 2011, 10:30
  [ Pobierz całość w formacie PDF ]