Prawo, ABC - Nauka, WOS

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Prawo, norma prawna, przepis prawa
PRAWO, NORMA PRAWNA, PRZEPIS PRAWA
PRAWO
Czym jest prawo?
Pojêcie prawo nie jest terminem jednoznacznym. W ¿yciu codziennym spotykamy siê bowiem z
ró¿nymi prawami. Znamy prawo powszechnego ci±¿enia, prawo d¿ungli, kierunek studiów czy
kierunek jazdy. W niniejszym opracowaniu zajmiemy siê jednak pojêciem prawa w znaczeniu spójnego i
kompletnego systemu, powstałego z uporz±dkowania norm prawnych.
Sk±d pochodzi w/w system? Kto go ustanowił? Dlaczego nale¿y przestrzegaæ zawartych w nim zasad. Na
te pytania szczegółowo odpowiada dziedzina nauki zwana prawoznawstwem. Wg klasycznego podziału
wyró¿nia siê trzy kierunki prawa, które pomagaj± zrozumieæ istotê omawianego systemu:
a. kierunek naturalistyczny - jego zwolennicy uwa¿aj±, ¿e prawo pochodzi od wy¿szej instancji np. od
Boga. Jest przyrodzone a wszelkie akty normatywne powinny jedynie gwarantowaæ prawa naturalne lub
wzorowaæ siê na nich. W razie sprzeczno¶ci norm prawa stanowionego i naturalnego, te drugie winno
mieæ pierwszeñstwo w stosowaniu, co mo¿e implikowaæ sytuacjê ustawowego bezprawia.
b. kierunek pozytywistyczny - wyznacza prawu stanowionemu tak± pozycjê, ¿e w zasadzie jest ono
niepodwa¿alne. Trafnie obrazuje je stara łaciñska paremia twarde prawo, ale prawo (z łac. Dura lex
sed lex). W tym ujêciu jednostki odpowiadaj± za swoje działania, co trafnie podkre¶la paremia my¶li
nie podlegaj± karze (z łac. Cogitationis poenam nemo patitur). Jednostki mog± robiæ wszystko, czego
prawo im nie zakazuje. Mog± te¿ powstrzymywaæ siê od działañ, chyba, ¿e prawo im czego¶ nakazuje.
Celem realizacji wytycznych, pañstwo mo¿e u¿yæ ¶rodków przymusu. Prawo stanowione nie musi byæ
wieczne. Odpowiednia instytucja mo¿e je zmieniæ w ka¿dej chwili. Same jednostki mog± równie¿
wystêpowaæ z postulatami zmian (z łac. de lege ferenda). Postulaty te nie s± jednak wi±¿±ce a sama
instytucja stanowi±ca prawo nie musi ich uwzglêdniaæ.
c. kierunek realistyczny - zwany równie¿ psychologicznym lub behawioralnym. Ujmuje prawo jako efekt
ludzkich prze¿yæ i emocji a zatem czê¶æ ludzkiego ¿ycia psychicznego. Dlatego te¿ istota prawa ma
spoczywaæ w powtarzalnych działaniach jednostek. Prawa uczymy siê zatem poprzez interakcjê z innymi
lud¼mi m.in. w procesie socjalizacji. Charakterystyczne dla tego kierunku jest przekonanie, ¿e
odwykniecie jednostek od stosowania danego prawa i brak reakcji ze strony instytucji pañstwowych
powinno prowadziæ do utraty jego mocy obowi±zywania (z łac. desuetudo).
Cechy prawa
Pomijaj±c to, w jaki sposób bêdziemy prawo postrzegaæ i który z opisanych kierunków wydaje siê nam
najbli¿szy, nale¿y zauwa¿yæ, ¿e prawo samo w sobie posiada pewne cechy. Przede wszystkim pojawia siê
zawsze w zorganizowanych grupach ustalaj±c wzajemne relacje miêdzy nimi. I niezale¿nie czy grypy te
s± sformalizowane czy nie, a ich członkowie pokojowo czy wrogo do siebie nastawieni, prawo zawsze
reguluje ich wzajemne stosunki. Prawo jest produktem pewnej grupy a w zwi±zku z tym - chronione
przez t± grupê.
Prawo nie odnosi siê do stosunku jednego człowieka do samego siebie (sumienie) a jedynie do relacji
tego¿ z innymi członkami grupy. Prawo nade wszystko ma charakter normatywny. Oznacza to, ¿e
implikuje katalog działañ bêd±cych wzorem powinnego zachowania. Grupa jako cało¶æ w tracie procesu
decyzyjnego wyznacza, które działania powinny zostaæ uznane za pozytywne (zgodne z prawem) a które
Utworzono 15 November, 2010, 19:06
Kreator PDF
 za negatywne (niezgodne z prawem). Taki katalog zało¿eñ wpajany jest nowym członkom grupy tote¿
uznaje siê, ¿e prawo ma charakter wychowawczy.
Oprócz ujêcia socjologicznego prawo postrzegane jest tak¿e jako zjawisko polityczne. Stanowi±c
instrument sprawowania władzy pozwala na wła¶ciwe rz±dzenie. W ujêciu politycznym prawo ma
charakter terytorialny tj. obowi±zuje tylko na terytorium danego tworu miêdzynarodowego. Z drugiej
strony, tylko podmiot posiadaj±cy zdolno¶æ tworzenia i egzekwowania prawa mo¿e byæ postrzegany jako
suwerenny.
Funkcje prawa
Poniewa¿, podobno nic na ¶wiecie nie dzieje siê bez przyczyny równie¿ i prawo nie powstaje w grupach
nieprzypadkowo. Ogólnie rzecz ujmuj±c mo¿na powiedzieæ, ¿e prawo organizuje grupê i wyznacza jej
członkom okre¶lone prawa i obowi±zki. Do funkcji prawa mo¿na zaliczyæ:
a. zapewnienie ładu i stabilizacji w grupie,
b. tworzenie instytucyjnych ram zapewniaj±cych egzystencjê lub okre¶laj±cych warunki uczestnictwa
jednostek w grupie,
c. ochronê okre¶lonych warto¶ci,
d. redystrybucjê dóbr i obowi±zków w grupie,
e. dynamizacjê rozwoju grupy; promowanie zmian w ró¿nych sferach ¿yciowych jednostek,
f. działanie represyjne i wychowawcze,
g. kontrola jednostek,
h. rozstrzyganie wszelkich konfliktów grupie, pomiêdzy jej cało¶ci± a jednostkami oraz pomiêdzy samymi
jednostkami.
Dlaczego przestrzegamy prawa?
Zwa¿ywszy na cechy prawa oraz jego ¶wiadomo¶æ w¶ród członków grupy, mo¿emy mówiæ o ró¿nych
motywacjach w kontek¶cie przestrzegania prawa. Te mocno indywidualistyczne pogl±dy mo¿na zawêziæ
do trzech głównych postaw:
a. postawy oportunistycznej- jednostka obawiaj±c siê sankcji postêpuje zgodnie z przyjêtymi kanonami.
Wierzy tak¿e, ¿e taka postawa mo¿e mu przynie¶æ wymierne korzy¶ci. Postawa oportunistyczna jest na
dłu¿sz± metê nietrwała, dlatego strach przed prawem powinien zostaæ zast±piony edukacj± i wpojeniem
warto¶ci grupy (socjalizacj±).
b. postawy konformistycznej- jednostka na¶laduje zachowania jakich nauczyła siê podczas procesu
socjalizacji. Dostosowanie siê do grupy nie jest stuprocentow± gwarancj± jego przestrzegania. Po
pierwsze, niekiedy sama grupa akceptuje pewne zachowania, choæ s± one bezprawne (np. łamanie
przepisów drogowych). Po drugie sama jednostka mo¿e w ró¿ny sposób reagowaæ na ograniczaj±ce j±
przepisy prawa. Dla przykładu warto przytoczyæ strukturaln± teoriê kryminologii pozytywistycznej
Roberta Mertona. Wymienił on piêæ sposobów przystosowania jednostki:
Kreator PDF
Utworzono 15 November, 2010, 19:06
 " konformizm - gdy jednostka zinternalizowała niektóre cele grupy i ma ¶rodki by je realizowaæ,
" innowacja - gdy jednostka co prawda zindywidualizowała cele grupy lecz nie posiada ¶rodków na ich
realizacjê, zatem mo¿e podejmowaæ działania uznane za bezprawne,
" rytualizm - gdy jednostka ¶lepo dysponuje ¶rodkami (prawem) nie dostrzegaj±c celów swoich
działañ,
" wycofanie - gdy jednostka nie maj±c ¶rodków porzuciła równie¿ cele. Skutkowaæ to mo¿e
patologicznymi zachowaniami jak alkoholizm czy włóczêgostwo,
" bunt - gdy jednostka odrzuca cele grupy a tak¿e ¶rodki na ich osi±gniêcie, proponuj±c inne.
c. postawa legalistyczna - najbardziej po¿±dana ze wzglêdu na jej trwało¶æ i skuteczno¶æ. Jednostka
reprezentuj±ca postawê legalistyczn± posiada du¿± wiedzê na temat obowi±zuj±cego prawa, a
przynajmniej szacunek do warto¶ci, jakie te chroni. Zdaje sobie sprawê z doniosło¶ci jego funkcji i
problemów jakie tworzy stan anarchii. Szczera postawa legalistyczna jest jednak trudna do
wypracowania a wszelkie dewiacyjne zachowania okre¶lonych instytucji mog± dozgonnie zniechêciæ
jednostki do prawa okre¶lonego w grupie.
¬ródła prawa
W doktrynie prawa wyró¿nia siê kilka sposobów powstawania prawa. Jak zostało ju¿ podniesione, system
norm powinien wywodziæ siê z uznanych przez grupê warto¶ci. To jednak, kto dokonuje ich selekcji oraz
sformułowania podstaw systemu- zale¿y od danego sposobu powstawania prawa:
a. uznanie zwyczaju za prawo- je¶li praktykowanie okre¶lonych wzorów zachowañ oka¿e siê do¶æ trwałe,
mo¿e ono zostaæ uznane za prawo. Ten sposób powstawania wi±¿±cych norm w społeczeñstwie był
szczególnie rozpowszechniony w historii staro¿ytnej i ¶redniowieczu.
b. stanowienie prawa- celowy proces upowa¿nionej instytucji zmierzaj±cy do zbudowania całego
porz±dku prawnego lub powołanie do ¿ycia nowych norm. Stanowienie prawa jest procesem
charakterystycznym dla ka¿dego pañstwa. Istnieje jednak instytucja tzw. recepcji prawa, gdzie obce
regulacje wprowadza siê do pañstwowego porz±dku prawnego. Przykładem takiego zabiegu był m.in.
wprowadzenie instytucji ¶wiadka koronnego w Polsce. Procedura stanowienia prawa w Polsce zostanie
omówiona w innym opracowaniu.
c. orzecznictwo precedensowe - precedens oznacza uznanie za wi±¿±ce raz przyjêtego rozwi±zania w
danym kazusie. Innymi słowy jedno orzeczenie s±du wi±¿e inne s±dy w sprawach podobnych. prawo
tworzone przez sêdziów jest charakterystyczne dla systemu prawa anglosaskiego (tzw. common law).
d. tworzenie prawa przez jurystów - historyczny dzi¶ sposób tworzenia prawa polegaj±cy na uznaniu za
wi±¿±ce interpretacje znawców prawa (z łac. ius respondendi). Rozpowszechniony w Staro¿ytnym
Rzymie, wymagał du¿ego autorytetu u prawnika, na którego opinie powoływała siê strona przed s±dem.
Dzi¶ doktryna mo¿e słu¿yæ jedynie jako forum postulatów de lege ferenda, choæ istnieje praktyka
przywoływania opinii prawników w razie wieloznaczno¶ci niektórych przepisów aktów normatywnych.
e. Zawieranie umów miêdzynarodowych o charakterze prawnym - podmioty prawa miêdzynarodowego
mog± rozporz±dzaæ swoj± suwerenno¶ci± w taki sposób, ¿e posiadaj± zdolno¶æ do zawierania umów z
Kreator PDF
Utworzono 15 November, 2010, 19:06
 innymi podmiotami w taki sposób, ¿e z kontraktów tych praw wynikaj± obowi±zki, stanowi±cych dla tych
podmiotów prawo. Przykładem mo¿e byæ m.in. katalog wtórnych ¼ródeł prawa Wspólnot Europejskich.
W polskiej nauce prawa przyjêto zało¿enie, ¿e autorem cało¶ci prawa zawartego jest abstrakcyjny
prawodawca. Prawodawca ten funkcjonuje jakby był jedn± osob± i jako podmiotowi niezbiorowemu
przypisuje mu siê autorstwo wszystkich przepisów krajowych bez wzglêdu na czas i miejsce ich
powstania (ponadczasowo¶æ prawodawcy). Nadto zakłada siê, ¿e prawodawca jest racjonalny, zarówno
jêzykowo jak i aksjologicznie. Jego warto¶ci s± stałe, a zakres wiedzy poznawczej jak± posiada jest
nieograniczony. Prawodawca ma działañ optymalnie, wykorzystuj±c najbardziej trafne ¶rodki do
osi±gniêcia konkretnych celów. Niestety, w praktyce kryteria te nie zawsze s± realizowane, co nie tylko
stwarza du¿e problemy z nauk± prawa, ale nade wszystko zniechêca przeciêtnego obywatela do
pokładania ufno¶ci w instytucji pañstwa.
NORMA PRAWNA
Pojêcie normy prawnej
Norma oznacza wypowied¼ skierowan± do danej osoby lub grupy osób, zawieraj±ca nakaz, zakaz lub
dozwolenie okre¶lonego zachowania siê (wzór powinnego zachowania). Normy prawne istniej± obok
innych norm, z których mo¿na wyró¿niæ obyczaje, normy moralne oraz religijne. Wszystkie wymienione
normy mog± stanowiæ inspiracjê lub genezê powstania okre¶lonej normy prawnej. Normê prawn±
charakteryzuje m.in. to, ¿e odnosi siê tylko do czynów a nie do my¶li. Ponad to obyczaje etc. nie s±
zwykle spisane i ogłoszone, choæ i bez tego skutecznie funkcjonuj± w okre¶lonej grupie. Tymczasem
normy prawne zawarte s± w przepisach prawa zawartych w aktach normatywnych. Poszczególne rodzaje
norm odró¿nia równie¿ rodzaj sankcji przewidzianej za jej nieprzestrzeganie. W przypadku norm
prawnych, sankcja ta poparta jest autorytetem pañstwa, które posiada monopol na egzekucjê
poszczególnych przepisów prawa.
Norma prawna skierowana jest do adresata, który zobligowany jest do okre¶lanego w normie
zachowania siê.
Podziały norm prawnych
Istnieje kilka ró¿nych podziałów norm prawnych. Ni¿ej przedstawione zostały najpopularniejsze z nich:
a. Ze wzglêdu na adresata:
" indywidualne - gdzie adresat normy okre¶lony jest imiennie, dokładnie wskazany,
" generalne - gdzie adresat okre¶lony jest rodzajowo (szeroka grupa adresatów),
b. Ze wzglêdu na okoliczno¶ci:
" abstrakcyjne - norma odnosi siê do nieoznaczonych, potencjalnych zdarzeñ,
" konkretne - norma odnosi siê do dokładnie okre¶lonego zdarzenia,
c. Ze wzglêdu na cel:
" sankcjonowane - okre¶la powinne zachowanie adresata,
Kreator PDF
Utworzono 15 November, 2010, 19:06
 " sankcjonuj±ce - penalizuje sytuacjê, w której adresat nie zrealizował normy sankcjonowanej,
d. Ze wzglêdu na formê:
" nakazuj±ce,
" zakazuj±c,
" dozwalaj±ce
e. Ze wzglêdu na warto¶æ aksjologiczn±
" słuszne - normy odpowiadaj±ce przyjêtym pogl±dom co do oceny dobra i zła;
" niesłuszne - przecz±ce przyjêtym kanonom dobra.
f. Ze wzglêdu na sposób wyznaczenia danego zachowania:
" bezwzglêdnie wi±¿±ce - wyznaczaj±ce tylko jeden schemat zachowania
" wzglêdnie wi±¿±ce - wyznaczaj±ce wzorzec zachowania je¶li umowa nie stanowi inaczej
" semiimperatywne - jednostronnie bezwzglêdnie wi±¿±ce, okre¶laj±ce minimalny standard zachowania.
Normy czêsto spotykane w prawie pracy np. minimalne, ¶rednie wynagrodzenie.
Budowa normy prawnej
Co do kwestii ilo¶ci elementów składaj±cych siê na normê prawn± istniej± zasadniczo dwie szkoły.
Pierwsza zakłada, ¿e w skład normy wchodz±: hipoteza, dyspozycja i sankcja. Druga natomiast zakłada,
¿e normy prawne dziel± siê na sankcjonowane i sankcjonuj±ce i ka¿da z nich zbudowana jest z osobnych
hipotez i dyspozycji, ale brak realizacji dyspozycji normy sankcjonowanej implikuje hipotezê normy
sankcjonuj±cej. Nie chc±c rozstrzygaæ doktrynalnego sporu omówiê wszystkie trzy wymienione elementy
normy:
a. hipoteza normy - okre¶la indywidualnie lub generalnie adresata (kryterium podmiotowe) oraz warunki
i okoliczno¶ci w których norma ma mieæ zastosowanie (kryterium przedmiotowe). Ogół takich
przypadków tworzy tzw. zakres zastosowania normy.
b. dyspozycja normy - okre¶la tre¶æ zachowania siê (nakaz, zakaz, dozwolenie), jakie powinno zostaæ
podjête w razie zaistnienia okoliczno¶ci zawartych w hipotezie. Cało¶æ zachowañ zawartych w dyspozycji
nazywa siê zakresem normowania normy.
c. sankcja - element okre¶laj±cy konsekwencje, jakie wi±¿e siê z brakiem realizacji dyspozycji przy
zaistnieniu warunków okre¶lonych w hipotezie danej normy prawnej. W zwi±zku na dolegliwo¶æ zawart±
w sankcji wyró¿nia siê:
" sankcje niewa¿no¶ci i bezskuteczno¶ci- polegaj±ce na odebraniu działaniom podmiotu podstaw
prawnych a zatem ich skuteczno¶ci. Charakterystyczne dla prawa cywilnego.
Kreator PDF
Utworzono 15 November, 2010, 19:06
  [ Pobierz całość w formacie PDF ]