Prawo międzynarodowe - J. Połatyńska skrypt 10, Administracja UŁ, Administracja II rok, Prawo międzynarodowe

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Rozdział 9
Dopuszczalność użycia siły zbrojnej w prawie międzynarodowym
publicznym
I. Wprowadzenie
§1.
Społeczność międzynarodowa jest – jak już wspomniano w rozdziale dotyczącym
źródeł prawa – społecznością zdecentralizowaną. Oznacza to m. in., że nie wykształciła
ona jednolitego organu władzy wykonawczej, który byłby umocowany do
egzekwowania obowiązków spoczywających na podmiotach prawa międzynarodowego.
Konsekwencją takiego stanu rzeczy było m. in. to, że za jeden z klasycznych atrybutów
suwerennego państwa (obok
ius contrahendi
– prawa do zawierania traktatów, oraz
obok
ius legationis
– prawa do wysyłania i przyjmowania posłów) uznawano
ius ad
bellum
– prawo do prowadzenia wojny
.
Ius ad bellum
należy odróżniać od
ius in
bello
– to drugie odnosi się do korpusu prawa mającego zastosowanie w toku
konfliktów zbrojnych (tzw. prawo humanitarne).
§ 2.
Jakkolwiek próby zarysowania granic dopuszczalności uciekania się do użycia siły
zbrojnej podejmowane były w doktrynie przez stulecia, to jednak dopiero w wieku XX
zaczęły przybierać kształt wiążących norm prawnych. Współczesne prawo
międzynarodowe ogranicza już dopuszczalność użycia siły zbrojnej tak dalece, iż
zdaniem niektórych przedstawicieli doktryny uzasadnione jest mówienie o
ius contra
bellum
– prawie zakazującym prowadzenia wojny. Można wskazać na następujące
etapy kształtowania się
ius contra bellum
:
1/ Konwencja haska (II) z 1907 roku w sprawie ograniczenia użycia siły celem
ściągania długów zawarowanych umową (tzw. Konwencja Drago-Portera). Konwencja
wprowadzała pierwszeństwo metod pokojowych w zakresie rozstrzygania sporów
związanych z egzekwowaniem zobowiązań, jakie istniały po stronie danego państwa w
stosunku do obywateli drugiego państwa;
2/ Tzw. Traktaty Bryana – dwustronne porozumienia zawierane przez Stany
Zjednoczone począwszy od 1913 roku (w 1916 roku w mocy pozostawało szesnaście
tego rodzaju umów). Strony zobowiązywały się przedkładać istniejące między nimi
spory komisjom koncyliacyjnym i nie rozpoczynać działań wojennych przed raportem
ustanowionej komisji.
3/ Pakt Ligi Narodów z 1919 roku w art. 10-16 częściowo ograniczał dopuszczalność
uciekania się do wojny w stosunkach między członkami Ligi (nie zakazywał natomiast
prowadzenia wojen w ogóle), m. in. przez:
- wprowadzenie obowiązku rozstrzygania sporów w pierwszej kolejności metodami
pokojowymi;
- wprowadzenie zakazu uciekania się do wojny przed upływem trzech miesięcy od
zapadłej w danym sporze decyzji rozjemczej, sądowej albo sprawozdania Rady Ligi
Narodów;
- wprowadzenie zakazu uciekania się do wojny z państwem, który zastosuje się do
orzeczenia sądowego lub arbitrażowego zapadłego w danym sporze, albo do przyjętego
jednomyślnie sprawozdania Rady Ligi (w przedmiocie sporu).
4/ Traktat przeciwwojenny (tzw. Pakt Brianda-Kelloga) z 1928 roku zawierał
wyrzeczenie się wojny przez państwa–strony, jako instrumentu politycznego we
wzajemnych stosunkach. Państwa–strony zobowiązały się także rozwiązywać
wzajemne spory i konflikty za pomocą środków pokojowych.
5/ Karta Narodów Zjednoczonych z 1945 roku. Zawiera postanowienia, które mają
obecnie znaczenie kluczowe dla problematyki dopuszczalności użycia siły zbrojnej w
prawie międzynarodowym publicznym.
§ 3.
Analizę Karty rozpocząć należy od zasady ujętej w
art. 2 ust. 4
., zgodnie z którą
zakazane jest stosowanie groźby lub użycie siły zbrojnej przeciwko nietykalności
politycznej lub niepodległości terytorium któregokolwiek państwa. Z przepisu tego
wynika, że:
1/ zakazane jest nie tylko „uciekanie się do wojny”, ale także użycie siły zbrojnej, które
w danym przypadku nie może być zakwalifikowane jako „prowadzenie działań
wojennych” (np. incydentalne ostrzelanie posterunków granicznych sąsiedniego
państwa);
2/ zakazane jest
wyłącznie użycie siły zbrojnej
. Przymus lub groźba o innym
charakterze (np. ekonomicznym) nie jest zabroniona przez art. 2 ust. 4 Karty;
3/ ochronie przed groźbą lub użyciem siły podlegają
wszystkie państwa
, niezależnie od
tego, czy są stronami Karty;
4/ zakaz dotyczy stosunków
między państwami
. Art. 2 ust. 4 nie zakazuje zatem, co do
zasady, prowadzenia przez rząd danego państwa działań zbrojnych przeciwko
działającym na jego terytorium ugrupowaniom rebelianckim.
§ 4.
Zakaz groźby lub użycia siły zbrojnej doznaje
trzech wyjątków, wyraźnie
wskazanych w Karcie Narodów Zjednoczonych
. Chodzi tu o:
1/ użycie siły zbrojnej przeciwko byłym państwom nieprzyjacielskim (art. 107 Karty);
2/ użycie siły zbrojnej na podstawie upoważnienia Rady Bezpieczeństwa (art. 42
Karty);
3/ użycie siły w samoobronie (art. 51 Karty).
§ 5.
Merytoryczna zawartość art. 107 Karty pozostaje w ścisłym związku z faktem, że
treść tego dokumentu negocjowana była w końcowej fazie prowadzenia działań
wojennych oraz wkrótce po ich zakończeniu. Pierwotni członkowie Organizacji dążąc
do zapewnienia sobie pewnej swobody w toku rozmów kapitulacyjnych i pokojowych z
państwami nieprzyjacielskimi, „wyjęli poza nawias” zakazu użycia siły przewidzianego
w art. 2 ust. 4, przypadki akcji (w tym akcji zbrojnych) podjętych jako następstwo
wojny przeciwko państwom nieprzyjacielskim. W związku z tym, że wszystkie państwa
„nieprzyjacielskie” w rozumieniu powołanego przepisu są obecnie członkami ONZ,
art.
107 ma znaczenie wyłącznie historyczne
.
§ 6.
Rada Bezpieczeństwa jest organem ONZ, na którym spoczywa główna
odpowiedzialność za utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego.
W
przypadku stwierdzenia przez Radę wszelkiej okoliczności zagrażającej pokojowi,
zakłócenia pokoju lub aktu agresji
może ona podjąć decyzję w przedmiocie
zastosowania odpowiednich środków, aby utrzymać albo przywrócić międzynarodowy
pokój i bezpieczeństwo. Środki, o których mowa określone zostały w
art. 41 i 42
Karty
. Art. 41 stanowi podstawę do zastosowania środków nie polegających na użyciu
siły zbrojnej (
np.
nałożeniu sankcji ekonomicznych na państwo, którego czyny
zagrażają pokojowi lub na zerwaniu z nim stosunków dyplomatycznych).
Jeżeli Rada
uzna jednak, że środki przewidziane w art. 41 Karty mogłyby się okazać
niewystarczające dla utrzymania lub przywrócenia międzynarodowego pokoju i
bezpieczeństwa, bądź takimi się okazały
, wówczas - na podstawie art. 42 Karty –
może
podjąć decyzję o przeprowadzeniu akcji zbrojnej
.
§ 6.2
Akcja zbrojna, o której mówi art. 42 Karty może być, co do zasady,
przeprowadzana w dwojaki sposób:
1/
(model scentralizowany)
Przy użyciu oddziałów wojskowych oddanych przez
państwa członkowskie ONZ na podstawie specjalnych porozumień do dyspozycji
Radzie Bezpieczeństwa (art. 43 ust. 1 Karty), znajdujących się pod bezpośrednią
kontrolą operacyjną Komitetu Sztabu Wojskowego (art. 47 Karty). Jednak w związku z
tym, że porozumienia wskazane w art. 43 ust. 1 Karty nie zostały nigdy zawarte,
Organizacja nie dysponuje własnymi siłami zbrojnymi, które mogłyby być
wykorzystane do przeprowadzania operacji militarnych, o których mowa w art. 42
Karty
.
Model scentralizowany w „czystej formie” nie występuje zatem w praktyce
(zob. jednak § 6.3).
2/
(model zdecentralizowany)
Rada Bezpieczeństwa
autoryzuje
(upoważnia) państwa
członkowskie do przeprowadzenia operacji zbrojnej, określając cele, które należy
osiągnąć oraz okres, na który autoryzacja pozostaje w mocy (np. operacja
Pustynna
Burza
w 1991 roku przeciwko okupującemu terytorium Kuwejtu Irakowi,
International
Security Assistance Force
w Afganistanie). Kontyngenty państw członkowskich biorące
udział w takiej operacji nie podlegają bezpośredniej kontroli ONZ;
§ 6.3.
Wspomnieć należy także o szczególnym przypadku użycia siły zbrojnej na
podstawie upoważnienia organów ONZ. Rada Bezpieczeństwa albo Zgromadzenie
Ogólne powołują w pewnych przypadkach tzw.
siły pokojowe
(tzw. błękitne hełmy,
peacekeeping forces
) dla zrealizowania oznaczonych celów
rozjemczych lub
stabilizacyjnych
(
a zatem zasadniczo innych, niż określone w art. 42 Karty
).
Powstanie ich zwykle wiąże się z wyrażeniem zgody przez państwo, w którym dana
misja ma działać. Jakkolwiek kontyngenty wojskowe partycypujących państw
zachowują swoją narodową odrębność, to jednak pozostają one pod zwierzchnią władzą
i kontrolą Organizacji. Co do zasady członkowie sił pokojowych mogą używać siły
zbrojnej wyłącznie w samoobronie.
Jednak w szczególnych przypadkach Rada
upoważnia uczestników misji pokojowych do używania siły zbrojnej dla realizacji
pewnych określonych celów
(np. zabezpieczenia bezpieczeństwa dostaw pomocy
humanitarnej, rozbrajania członków lokalnych band, którzy destabilizują sytuację w
danym państwie; np.
The United Nations Operation in Somalia
). W tych szczególnych
przypadkach można mówić o wariancie modelu scentralizowanego, opisanego w §
6.2.1.
§7.
Zgodnie z art. 51 Karty, każdemu państwu przysługuje niepozbywalne prawo do
samoobrony
w przypadku napaści zbrojnej
. Samoobrona może mieć charakter:
1/
indywidualny
– gdy państwo będące ofiarą zbrojnej napaści samo odpiera atak;
2/
zbiorowy
– gdy państwo będące ofiarą zbrojnej napaści prosi o udzielenie mu
pomocy militarnej inne państwo, a to ostatnie pomocy udziela.
§ 7.2 Karta Narodów Zjednoczonych nie definiuje pojęcia „zbrojna napaść”
.
Podkreślić należy, że choć każda „zbrojna napaść” narusza zakaz użycia siły zbrojnej z
art. 2 ust. 4 Karty, to już
nie każdy akt stanowiący naruszenie zakazu użycia siły
zbrojnej stanowi „zbrojną napaść”
(np. incydentalne przekroczenie przez oddział
wojskowy państwa X granicy z państwem Y – nie stanowi, jak się wydaje, aktu
„zbrojnej napaści” na państwo Y w rozumieniu art. 51 Karty). W doktrynie wskazuje
się, że
przykładami
„zbrojnej napaści” są następujące akty:
1/ inwazja lub atak na terytorium innego państwa przy pomocy sił zbrojnych jakiegoś
państwa,
2/ bombardowanie terytorium jakiegoś państwa przez siły zbrojne innego państwa lub
użycie jakiejkolwiek broni przez państwo przeciwko terytorium innego państwa,
3/ blokada portów lub wybrzeży jakiegoś państwa przez siły zbrojne innego państwa,
4/ atak za pomocą sił zbrojnych jakiegoś państwa na siły lądowe morskie lub
powietrzne lub flotę morską lub powietrzną innego państwa,
5/ działalność jakiegoś państwa, które oddało do dyspozycji innego państwa swe
terytorium, zezwalając na użycie go przez to państwo w celu dokonania napaści
zbrojnej przeciwko państwu trzeciemu,
6/ użycie sił zbrojnych jednego państwa znajdującego się na terytorium innego państwa
za zgodą państwa przyjmującego, naruszające warunki ustanowione w porozumieniu
lub wszelkie przedłużenie ich obecności na takim terytorium poza okres wygaśnięcia
porozumienia,
7/ wysyłanie przez lub w imieniu jakiegoś państwa uzbrojonych band, grup, sił
nieregularnych lub najemnych, które dopuszczają się aktów zbrojnych o takiej
doniosłości przeciwko innemu państwu, że oznaczają akty wyżej wymienione lub
oznaczają mieszanie się do nich.
§7.3
Poglądy doktryny są rozbieżne na temat dopuszczalności tzw. samoobrony
wyprzedzającej (
anticipatory self-defence
), tzn. samoobrony w przypadku, gdy do
zbrojnej napaści
jeszcze
nie doszło. Wskazać można na dwa dominujące stanowiska:
1/ samoobrona wyprzedzająca jest dopuszczalna, o ile łącznie spełnione są następujące
warunki: państwu zagraża bezpośrednio atak zbrojny na wielką skalę; istnienie tego
niebezpieczeństwa jest udowodnione ponad wszelką wątpliwość; niebezpieczeństwu nie
można inaczej zapobiec, jak tylko przez użycie siły;
2/ samoobrona wyprzedzająca nie jest dopuszczalna przed wystąpieniem napaści
zbrojnej.
II. Dokumenty
1. Konwencja haska (II) z 1907 r. w sprawie ograniczenia użycia siły celem
ściągania długów zawarowanych umową
Art. 1.
Państwa strony zobowiązują się nie używać siły zbrojnej w celu egzekwowania
długów wynikających z kontraktów [prywatnych] dochodzonych od Rządu jednego
państwa przez Rząd innego państwa, gdy długi te są należne obywatelom tego drugiego
państwa. Powyższe ograniczenie nie dotyczy jednak przypadków, gdy Państwo
zobowiązane odmawia lub lekceważy ofertę rozstrzygnięcia sporu w trybie arbitrażu,
albo, po przyjęciu oferty, uniemożliwia przyjęcie zapisu na arbitraż, albo, po
przeprowadzeniu arbitrażu, nie podporządkowuje się rozstrzygnięciu.
2. Pakt Ligi Narodów
z
28 czerwca 1919 r.
(Dz.U. z 1920 r., nr 35, poz. 200)
Art. 10.
Członkowie Ligi zobowiązują się szanować i utrzymywać przeciwko wszelkiej
napaści zewnętrznej całość terytorialną i obecną niezależność polityczną wszystkich
członków Ligi. W razie napaści, jej groźby lub niebezpieczeństwa Rada wskaże środki,
jak zapewnić wykonanie niniejszego zobowiązania.
Art. 12.
Wszyscy członkowie Ligi zgadzają się, że gdyby między nimi powstał spór
mogący spowodować zerwanie stosunków, skierują go już to na drogę postępowania
rozjemczego lub sądowego, już to do rozpatrzenia Rady. Zgadzają się również, że w
żadnym przypadku nie powinni uciekać się do wojny przed upływem trzech miesięcy
od decyzji rozjemczej lub sądowej albo sprawozdania Rady.
Art. 13.
Członkowie Ligi zgadzają się, że w razie gdyby między nimi powstał spór
nadający się ich zdaniem do rozstrzygnięcia arbitrażowego lub sądowego i gdyby sporu
tego nie można było załatwić zadowalająco na drodze dyplomatycznej, sprawa będzie w
całej rozciągłości oddana do załatwienia arbitrażowego lub sądowego. […]
Członkowie Ligi zobowiązują się wykonywać w dobrej wierze wydane wyroki i nie
uciekać się do wojny z członkiem Ligi, który się do wyroku zastosuje. W razie
niewykonania wyroku Rada zaproponuje środki, które mają zapewnić mu skuteczność.
Art. 15 ust. 6.
[Jeżeli spór między członkami Ligi rozpatrywany jest
przez Radę, a nie
przez sąd bądź trybunał, i] Jeżeli sprawozdanie Rady zostanie przyjęte jednomyślnie
[…] to członkowie Ligi zobowiązują się nie uciekać się do wojny z żadną ze stron,
która zastosuje się do wniosków sprawozdania.
[ Pobierz całość w formacie PDF ]