Prawo Wrakowe, NURKOwanie

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Łukasz Mrowiec
Aspekty prawne dotycz
Ģ
ce wraków w Polsce i na
Ļ
wiecie.
Wody morskie i oceaniczne kiedy
Ļ
były własno
Ļ
ci
Ģ
niczyj
Ģ
. Tym samym to, co znaleziono w nich
traktowano według rzymskiej zasady
res nullius cedit primo occupanti
(łac., rzecz niczyja staje si
ħ
własno
Ļ
ci
Ģ
pierwszego, który j
Ģ
zagarn
Ģ
ł.) Sytuacja zmieniła si
ħ
wraz z rozwojem techniki,
szczególnie w zakresie eksploracji i wydobywania przedmiotów z dna morskiego. Obecnie uznaje
si
ħ
,
Ň
e podobnie jak na l
Ģ
dzie, rzeczy znalezione w wodzie nale
ŇĢ
do tego, kto je zgubił lub w inny
sposób utracił, albo do jego spadkobierców prawnych, na przykład pa
ı
stwa, na terytorium którego
dokonano odkrycia.
W 1982 roku podpisano Konwencj
ħ
ONZ o Prawie Morza (United Nations Convention on Law of
the Sea - UNCLOS)
1
, która okre
Ļ
liła zasady podziału mórz i oceanów na strefy ekonomiczne pa
ı
stw
przybrze
Ň
nych. Akt ten oznaczał w praktyce zawłaszczenie morskich terytoriów do granicy 200 mil
morskich od brzegów, cho
ę
nadal nazywa si
ħ
je tylko "strefami ekonomicznymi".
Równie
Ň
Morze Bałtyckie zostało podzielone na strefy narodowe na mocy ustale
ı
Konferencji
UNCLOS. Granice polskich obszarów morskich ustanowiono w wyniku negocjacji z krajami
s
Ģ
siednimi (jak do tej pory, jedynie z Dani
Ģ
nie udało si
ħ
ustali
ę
ostatecznej granicy). W wyniku tych
podziałów terytorium naszego kraju powi
ħ
kszyło si
ħ
o 32 672 km2. Stanowi to ponad 10%
powierzchni l
Ģ
dowej. Zasoby
Ň
ywe i bogactwa mineralne tego obszaru, setki wraków oraz wszystko
inne, co si
ħ
tam znajduje, nale
Ň
y do Polski
2
.
Rysunek 1 Morska granica RP
1
Dz.U.02.59.543
2
NASZ BAŁTYK - EUGENIUSZ ANDRULEWICZ - Wiedza i
ņ
ycie - 11-1998
1
Bałtyk pełen wraków.
Szacuje si
ħ
, i
Ň
polskie wody kryj
Ģ
kilkaset wraków, pochodz
Ģ
cych z I i II Wojny
ĺ
wiatowej. Te
pełne detali i wyposa
Ň
enia pomniki historii, które spocz
ħ
ły na dnie polskiego Bałtyku na przestrzeni
wieków czekaj
Ģ
na odkrycie, a te, których pozycja jest znana - przypomnienie o nich. W wi
ħ
kszo
Ļ
ci
nie s
Ģ
one jeszcze naruszone działalno
Ļ
ci
Ģ
człowieka, dzi
ħ
ki czemu sprawiaj
Ģ
, i
Ň
nasze wody
morskie s
Ģ
jednymi z najciekawszych miejsc do uprawiania morskiej turystyki wrakowej na
Ļ
wiecie.
Dzieje si
ħ
tak z kilku przyczyn, które mo
Ň
na podzieli
ę
na:
1.
geograficzno – hydrologiczne
2.
historyczne
3.
polityczne
ekonomiczne
Bałtyk z punktu widzenia oceanologii jest bardzo specyficznym morzem. Przeci
ħ
tne zasolenie wód
powierzchniowych wynosi około 7%0 i jest pi
ħ
ciokrotnie mniejsze od
Ļ
redniego zasolenia
wszechoceanu (35%0 ). Wpływaj
Ģ
na to warunki klimatyczne, du
Ň
e zlewisko oraz utrudniony
kontakt z wodami oceanu. Ponadto ze wzgl
ħ
du na poło
Ň
enie geograficzne charakteryzuje si
ħ
nisk
Ģ
Ļ
redni
Ģ
temperatur
Ģ
. Wszystko to stwarza doskonałe warunki, sprzyjaj
Ģ
ce zachowaniu przez wiele lat
materiałów znajduj
Ģ
cych si
ħ
w nim.
ĺ
ródl
Ģ
dowy charakter Bałtyku, która sprzyjał rozwojowi
Ň
eglugi, portów i handlu morskiego oraz
burzliwa historia obfituj
Ģ
ca w liczne wojny morskie i konflikty w poł
Ģ
czeniu z wielk
Ģ
kapry
Ļ
no
Ļ
ci
Ģ
pogody i niespodziewanymi sztormami powodowało,
Ň
e wiele jednostek pływaj
Ģ
cych znajdowało
swój kres na jego dnie. W czasach I i II Wojny
ĺ
wiatowej był on te
Ň
terenem licznych działa
ı
militarnych, których wynikiem było zatoni
ħ
cie tu wielu jednostek.
Z powodów politycznych w czasach PRL pozostało
Ļ
ciami po II Wojnie
ĺ
wiatowej nikt si
ħ
nie
interesował, a władze stosowały wr
ħ
cz polityk
ħ
ich dewastacji, niejednokrotnie materiałami
wybuchowymi odrywaj
Ģ
c ich fragmenty (
Ļ
ruby, kotwice, ła
ı
cuchy) i przekazuj
Ģ
c na rzecz przemysłu
uspołecznionego. Po transformacji ustrojowej, mimo burzliwego rozwoju nurkowania w Polsce
Bałtyk dla płetwonurków amatorów był mało dost
ħ
pny. Działo si
ħ
tak z powodu oficjalnego zakazu
wykonywania nurkowa
ı
morskich nie kontrolowanych przez władze pa
ı
stwowe oraz ograniczonym
ci
Ģ
gle dost
ħ
pie do sprz
ħ
tu nurkowego.
Nurkowanie do wraków zazwyczaj ł
Ģ
czy si
ħ
równie
Ň
ze znacznymi kosztami. Konieczno
Ļę
skompletowania specjalistycznego sprz
ħ
tu, zdobycia odpowiedniego wyszkolenia i do
Ļ
wiadczenia,
czy same koszty organizacji wypraw znacznie przekraczały mo
Ň
liwo
Ļ
ci amatorów nurkowania.
Do pogorszenia si
ħ
stanu wraków przyczyniło si
ħ
natomiast płaskie piaszczyste dno, umo
Ň
liwiaj
Ģ
ce
rybakom połów przez trałowanie sieci, co cz
ħ
sto niszczy drewniane lub skorodowane konstrukcje.
Mimo tego wi
ħ
kszo
Ļę
znalezisk dostarcza badaczom wiele materiałów do bada
ı
.
Pierwsze z nich prowadzone były w latach 50, a zapocz
Ģ
tkowały je poszukiwania staro
Ň
ytnego
Wolina przez przez W. Filipowiaka. Owocne rezultaty zainspirowały P. Smolarka, zało
Ň
yciela
Muzeum Morskiego w Gda
ı
sku, do rozpocz
ħ
cia samodzielnych prac badawczych na wrakach
zalegaj
Ģ
cych dno zatoki Gda
ı
skiej. Najciekawsze z nich przeprowadzone zostały w 1969 roku na
wrakach „Solen” i „Miedziowiec”
3
.
3
Wi
ħ
cej na ten temat:
Archeologia morska w Polsce stan obecny i perspektywy
– Iwona Pomian, Dział Bada
ı
Podwodnych Centralnego Muzeum Morskiego w Gda
ı
sku.
2
4.
Klasyfikacje wraków
Wraki mo
Ň
na podzieli
ę
na wiele sposobów. Najbardziej u
Ň
yteczne s
Ģ
jednak klasyfikacje ze wzgl
ħ
du
na warto
Ļę
kulturow
Ģ
, rodzaj zagro
Ň
enia dla
Ļ
rodowiska oraz charakter ich zatoni
ħ
cia.
Ze wzgl
ħ
du na warto
Ļę
kulturow
Ģ
wyró
Ň
nia si
ħ
:
1.
Wraki stanowi
Ģ
ce znaleziska archeologiczne
2.
Wraki pó
Ņ
niejsze, a w
Ļ
ród nich:
a.
Te, których wła
Ļ
ciciela da si
ħ
ustali
ę
b.
Te, których wła
Ļ
ciciela nie da si
ħ
ustali
ę
Wraki militarne.
Drugim bardzo wa
Ň
nym podziałem jest podział ze wzgl
ħ
du na stopie
ı
zagro
Ň
enia dla
Ļ
rodowiska,
jaki mog
Ģ
stanowi
ę
. Powszechne u
Ň
ycie silników spalinowych oraz rozwój transportu morskiego
spowodował, i
Ň
na dnie znajduj
Ģ
si
ħ
bardzo niebezpieczne substancje, które po wydostaniu si
ħ
z
zamkni
ħ
tych zbiorników mog
Ģ
stanowi
ę
olbrzymie niebezpiecze
ı
stwo dla
Ļ
rodowiska, ale tak
Ň
e dla
zdrowia, a nawet
Ň
ycia ludzi. Szczególne niebezpiecze
ı
stwo stanowi
Ģ
wraki militarne, które
zaton
ħ
ły wraz z ładunkiem gazów bojowych, lub podobnych substancji, a które znajduj
Ģ
si
ħ
na
pozycjach cz
ħ
sto wykorzystywanych do połowów ryb. Zagro
Ň
enie to szczególnie wyra
Ņ
nie
wyst
ħ
puje na Morzu Bałtyckim, które w czasie obu wojen
Ļ
wiatowych było obszarem intensywnych
działa
ı
wojennych.
Problem ten okazał si
ħ
na tyle powa
Ň
ny,
Ň
e w 1997 r. Ministerstwo
Ļ
rodowiska Finlandii zwróciło si
ħ
do konwencji HELCOM o wprowadzenie przez wszystkie pa
ı
stwa bałtyckie jednolitej klasyfikacji
wraków ze wzgl
ħ
du na stopie
ı
ich zagro
Ň
enia dla
Ļ
rodowiska morskiego, a tak
Ň
e zdefiniowanie
działa
ı
jakie nale
Ň
y podj
Ģę
dla wyeliminowania niebezpiecze
ı
stwa. Działania te doprowadziły do
sklasyfikowania i okre
Ļ
lenia potencjalnego zagro
Ň
enia około 450 wraków i przyznaniu im kodów
4
:
1.
c.
Wraki, których nazwa i pozycja s
Ģ
dokładnie znane oznaczono kodem A.
2.
Wraki, których pozycja jest pewna i typ statku znany oznaczono kodem B.
Kodem C oznaczono wraki, których nazwa jest znana, ale pozycja okre
Ļ
lona jest
niedokładnie.
Ze wzgl
ħ
du na charakter zatoni
ħ
cia mo
Ň
na podzieli
ę
je na
1.
Wraki zatopione w wyniku katastrof morskich
2.
Wraki zatopione celowo:
a.
W wyniku działa
ı
militarnych
b.
W innym celu (turystycznym, szkoleniowym, jako przeszkody nawigacyjne)
Uregulowania prawne dotycz
Ģ
ce nurkowanie i wydobywania
zatopionego mienia z morza na
Ļ
wiecie.
Status prawny mienia zatopionego w morzu jest specyficzny i zale
Ň
y od konkretnego przypadku oraz
s
Ģ
du krajowego, przed którym toczy si
ħ
post
ħ
powanie.
4
Weryfikacja fi
ı
skiej klasyfikacji zagro
Ň
enia
Ļ
rodowiska morskiego poprzez wraki
– publikacja Zakładu Oceanografii
Operacyjnej Instytutu Morskiego w Gda
ı
3
3.
Generalna zasada mówi,
Ň
e je
Ň
eli znaleziska dokonano na wodach nale
ŇĢ
cych do danego pa
ı
stwa, to
w razie niemo
Ň
no
Ļ
ci ustalenia wła
Ļ
ciciela staje si
ħ
nim pa
ı
stwo. W przypadku jednak wraków
militarnych sytuacja jest troch
ħ
odmienna. Z zasad prawa morskiego, a zwłaszcza z Regulaminu
haskiego 1907r. wynika, i
Ň
takie wraki nie zmieniaj
Ģ
wła
Ļ
ciciela. Uznaje si
ħ
je, podobnie jak statki
pływaj
Ģ
ce za quasi-terytoria macierzystego pa
ı
stwa. Na tej podstawie stosunkowo niedawno
Hiszpania wygrała z USA proces, tocz
Ģ
cy si
ħ
przed s
Ģ
dem USA o wrak fregaty „Juno”, która
zaton
ħ
ła w 1802 r. na wodach terytorialnych USA, a została odnaleziona w latach 90. Z tego samego
prawa korzystaj
Ģ
zaginione polskie okr
ħ
ty ORP „Orzeł” oraz ORP „Grom”.
Je
Ň
eli znaleziska dokonano na wodach eksterytorialnych znalazca mo
Ň
e przywłaszczy
ę
sobie rzecz
tylko wtedy, je
Ň
eli w wyniku bezskutecznych poszukiwa
ı
wła
Ļ
ciciela oka
Ň
e si
ħ
,
Ň
e rzecz nale
Ň
y
traktowa
ę
, jak mienie porzucone na terenie niczyim. Zazwyczaj o tak
Ģ
decyzj
ħ
s
Ģ
du mo
Ň
na si
ħ
stara
ę
, je
Ň
eli nikt nie interesuje si
ħ
wrakiem przez 360 lat, armator, wła
Ļ
ciciel lub towarzystwo
ubezpieczeniowe dawno zbankrutowali albo zrzekli si
ħ
praw do wraku, albo je
Ļ
li z okoliczno
Ļ
ci
jednoznacznie wynika,
Ň
e poszukiwania wła
Ļ
ciciela jest bezcelowe. Jako przykład mo
Ň
na poda
ę
gło
Ļ
n
Ģ
spraw
ħ
, odnalezienia przez Amerykanina Mela Fishera w 1975 r. u wybrze
Ň
y Florydy dwóch
hiszpa
ı
skich galeonów "Nuestra Senora da Atocha" oraz "Santa Margerita". Statki te wchodziły w
skład flotylli, która wypłyn
ħ
ła z Hawany 5 wrze
Ļ
nia 1622 r. wioz
Ģ
c w swoich ładowniach dla króla
Hiszpanii Filipa IV ogromne skarby w postaci sztab złota i srebra oraz setek tysi
ħ
cy monet. Fisher ze
swoj
Ģ
ekip
Ģ
nurków wydobył z tych wraków złoto, srebro i kamienie szlachetne o warto
Ļ
ci ocenionej
na pocz
Ģ
tku lat 80-tych na sum
ħ
300 milionów dolarów. Sprawa zawisła przed U.S. Supreme Court
w 1982 roku. Pocz
Ģ
tkowo twierdzono,
Ň
e statek le
Ň
ał na wodach terytorialnych stanu Floryda, ale po
dokładniejszym wytyczeniu granic okazało si
ħ
,
Ň
e le
Ň
y na pełnym morzu, co uczyło Mela Fishera,
reprezentowanego przez firm
ħ
Horan & Wallace, LLP
legendarnym wr
ħ
cz odkrywc
Ģ
.
W niektórych przypadkach prawo do statku i prawo do ładunku s
Ģ
rozgraniczone. Taka sytuacja ma
miejsce np. w przypadku wraku s/s Islander, który od 1901 roku le
Ň
y gdzie
Ļ
w pobli
Ň
u Alaski. Na
jego pokładzie znajduje si
ħ
przesyłka bankowa w postaci złota. Przesyłka była ubezpieczona, wi
ħ
c
je
Ň
eli kto
Ļ
wyci
Ģ
gnie wrak – kadłub b
ħ
dzie nale
Ň
ał do niego, nie mniej jednak złoto b
ħ
dzie musiał
odda
ę
towarzystwu ubezpieczeniowemu.
Szczególna sytuacja ma miejsce w przypadku wraków niemieckiej floty wojennej z okresów II
Wojny
ĺ
wiatowej. Po wojnie Niemcy utraciły suwerenno
Ļę
, ich wojsko zostało rozwi
Ģ
zane, a mienie
wojskowe przeszło w r
ħ
ce aliantów. Wraki le
ŇĢ
ce na wodach eksterytorialnych nie zostały ani
podzielone, ani przywłaszczone, traktuje si
ħ
je wi
ħ
c jak porzucone. Nie mniej jednak cz
ħ
sto na ich
pokładzie znajduj
Ģ
si
ħ
przedmioty nale
ŇĢ
ce do prywatnych osób, uciekinierów,
Ň
ołnierzy, którzy
maj
Ģ
swoich spadkobierców i to im wła
Ļ
nie przysługuje prawo własno
Ļ
ci.
W wielu krajach nie wydaje si
ħ
pozwole
ı
na nurkowanie do wraków. Pa
ı
stwa zachodniej kultury
ekonomicznej doskonale zdaj
Ģ
sobie spraw
ħ
z faktu, i
Ň
obecno
Ļę
tych pozostało
Ļ
ci po minionych
czasach znacznie podnosi atrakcyjno
Ļę
turystyczn
Ģ
regionów i wr
ħ
cz pomagaj
Ģ
lokalnym firmom
rozwija
ę
t
ħ
niekonwencjonaln
Ģ
form
ħ
turystyki, jak
Ģ
jest morska turystyka wrakowa. Oczywi
Ļ
cie
mo
Ň
liwo
Ļę
nurkowania do niektórych wraków, które maj
Ģ
wyj
Ģ
tkow
Ģ
warto
Ļę
archeologiczn
Ģ
, lub
mog
Ģ
stanowi
ę
zagro
Ň
enie dla nurkuj
Ģ
cych jest ograniczana przepisami prawa lokalnego, ale cz
ħ
sto
stara si
ħ
udost
ħ
pni
ę
jak najwi
ħ
ksz
Ģ
ich ilo
Ļę
. Przykładem mo
Ň
e by
ę
Egipt, w którym organizowane
safari wrakowe s
Ģ
jednym z najlepiej rozwijaj
Ģ
cych si
ħ
form turystyki.
Wspomniane kraje skupiaj
Ģ
si
ħ
bardziej na restrykcyjnym sankcjonowaniu podwodnych grabie
Ň
y i
cz
ħ
stych kontrolach wyje
Ň
d
Ň
aj
Ģ
cych turystów oraz stosuj
Ģ
surowe kary, ł
Ģ
cznie z zabronieniem
dalszej działalno
Ļ
ci dla centrów nurkowych, które przymykaj
Ģ
oczy na zabieranie przez nurków
podwodnych „pami
Ģ
tek”. Podejmowanie si
ħ
nielegalnego wydobywania wraków, ich pozostało
Ļ
ci
lub zawarto
Ļ
ci cz
ħ
sto ko
ı
czy si
ħ
przepadkiem sprz
ħ
tu u
Ň
ytego podczas takiego nielegalnego
4
procederu (a wi
ħ
c urz
Ģ
dze
ı
mechanicznych, sprz
ħ
tu nurkowego a nawet łodzi, czy samochodów)
wysokimi karami grzywny lub nawet aresztem.
Uregulowania prawne dotycz
Ģ
ce nurkowania i wydobywania
zatopionego mienia z morza w Polsce.
Wydobywanie zatopionego mienia w Polsce jest uregulowane w głównie w dwóch ustawach, to jest
w
Kodeksie Morskim
5
(Tytuł V Dział IV) oraz
Ustawie o ochronie zabytków i opiece nad
zabytkami
6
.
W tych przepisach mo
Ň
na zauwa
Ň
y
ę
tendencj
ħ
Ustawodawcy do maksymalnego skrócenia okresu
niepewno
Ļ
ci, co do statusu prawnego zatopionego mienia. Szereg uregulowa
ı
okre
Ļ
la te
Ň
bardzo
krótkie terminy, po których mienie to staje si
ħ
własno
Ļ
ci
Ģ
pa
ı
stwa. Np. art. 252§2 KM stanowi,
Ň
e
je
Ň
eli wła
Ļ
ciciel w terminie wyznaczonym przez Urz
Ģ
d Morski nie rozpocz
Ģ
ł wydobywania lub w
ci
Ģ
gu roku od upływu tego terminu nie uko
ı
czył wydobywania swego mienia, staje si
ħ
ono
własno
Ļ
ci
Ģ
pa
ı
stwow
Ģ
.
Wydobywaj
Ģ
cemu cudze mienie nale
Ň
y si
ħ
zwrot kosztów i wydatków oraz odpowiednie
wynagrodzenie. Warto jednak zauwa
Ň
y
ę
, i
Ň
zgodnie z art. 36u2 Ustawy o ochronie zabytków legalne
podejmowanie tego typu działa
ı
zale
Ň
y od uzyskania wcze
Ļ
niej stosownego pozwolenia. Sankcj
Ģ
za
naruszenie tego przepisu mo
Ň
e by
ę
areszt, ograniczenie wolno
Ļ
ci lub grzywny, jak równie
Ň
przepadek mienia i przedmiotów, które słu
Ň
yły, lub były przeznaczone do popełnienia wykroczenia.
Orzekanie nast
ħ
puje na podstawie przepisów Kodeksu post
ħ
powania w sprawach o wykroczenia.
Je
Ň
eli wła
Ļ
ciciel jest nieznany, lub nie zgłasza si
ħ
po odbiór wydobytego mienia wydobywaj
Ģ
cy ma
obowi
Ģ
zek przekaza
ę
mienie urz
ħ
dowi morskiemu, lub wła
Ļ
ciwemu organowi wojskowemu, a urz
Ģ
d
morski przeprowadza post
ħ
powanie w celu ustalenia nieznanej osoby wła
Ļ
ciciela wydobytego
mienia na podstawie
Rozporz
Ģ
dzenia Ministra Infrastruktury
z dnia 28 kwietnia 2004 r.
w
sprawie trybu ustalania wła
Ļ
ciciela mienia wydobytego z morza
.
7
Podstawowym aktem prawnym, reguluj
Ģ
cym nurkowanie na wrakach w Polsce jest
ustawa
z dnia 21
marca 1991 r. o
obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej
8
.
Ustawodawca polski zdecydował si
ħ
chroni
ę
te wyj
Ģ
tkowe
Ļ
wiadectwa historii wprowadzaj
Ģ
c szereg
ogranicze
ı
swobodnego organizowania i przeprowadzania wypraw wrakowych.
Art. 35a wspomnianej ustawy nakłada na organizatorów wymóg uzyskania specjalnego pozwolenia
dyrektora wła
Ļ
ciwego urz
ħ
du morskiego na przeszukiwanie wraków statków lub ich pozostało
Ļ
ci. W
praktyce z trzech Urz
ħ
dów Morskich– w Gdyni, Słupsku i Szczecinie zdecydowana wi
ħ
kszo
Ļę
pozwole
ı
jest wydawana w UM w Gdyni. Pozwolenie to musi zosta
ę
wydane w uzgodnieniu z
komendantem morskiego oddziału Stra
Ň
y Granicznej oraz Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków
wła
Ļ
ciwymi dla siedziby urz
ħ
du morskiego oraz po zasi
ħ
gni
ħ
ciu opinii Szefa Biura
Hydrograficznego Marynarki Wojennej. Dodatkowo organizator mo
Ň
e zosta
ę
zobowi
Ģ
zany do
umo
Ň
liwienia inspektorowi inspekcji morskiej wzi
ħ
cia udziału w wyprawie.
Statek musi wypływa
ę
i wraca
ę
do portu polskiego, a wszystkie przedmioty wydobyte spod wody
nale
Ň
y przekaza
ę
dyrektorowi urz
ħ
du morskiego, który wydał pozwolenie.
Dz.U.1998.10.36
6
Dz.U. z 2003 r. Nr 162, poz.1568
7
Dz.U. 2004 nr 110 poz. 1167
8
tekst jednolity: Dz. U. 2003 r. Nr 153 poz. 1502
5
5
[ Pobierz całość w formacie PDF ]