Procesy konwergencji i polaryzacji, Fundusze Unijne

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
714
Akademii Ekonomicznej w Krakowie
2006
Tomasz Geodecki
Katedra Gospodarki i Administracji Publicznej
Procesy konwergencji i polaryzacji
w regionach Unii Europejskiej
1. Wprowadzenie
Zróżnicowanie poziomów rozwoju społeczno-gospodarczego regionów jest zja-
wiskiem naturalnym, wynikającym z nierównomiernego dostępu do podstawowych
czynników produkcji, takich jak: kapitał, praca, zasoby mineralne. Niezależnie od
przyczyn, nadmierne zróżnicowanie między regionami Unii Europejskiej uznano
za zjawisko niekorzystne i próbuje się mu przeciwdziałać. Warunkiem koniecz-
nym osiągnięcia większego stopnia spójności Wspólnoty jest zmniejszenie różnic
poziomów PKB
1
, a więc szybszy wzrost gospodarczy regionów słabiej rozwinię-
tych. Zjawisko to nazywane jest konwergencją PKB. Odwrotne zjawisko – sto-
sunkowo szybszy rozwój regionów zamożniejszych – prowadzi do zwiększania się
dysproporcji w PKB, czyli do polaryzacji. W niniejszym artykule omówiono zacho-
dzące procesy konwergencji i polaryzacji w regionach Wspólnot Europejskich po-
cząwszy od 1988 r. oraz wpływ na nie działań strukturalnych Wspólnoty. Analiza
obejmuje również regiony nowych państw Unii od 1995 r.
2. Źródła zjawiska konwergencji i polaryzacji
W literaturze identyfikuje się różne źródła mechanizmu konwergencji. W mo-
delu wzrostu Solowa źródłem konwergencji jest zjawisko malejących przychodów
z kapitału [Wojtyna 1995, s. 3], [Barro 1997, s. 313]. Oznacza to, że proces niwelo-
wania różnic w rozwoju regionów bogatszych i biedniejszych następowałby auto-
matycznie z powodu zmniejszającej się wraz ze wzrostem zamożności społeczeństw
1
Miarą spójności gospodarczej Unii jest stopień zróżnicowania między krajami i regionami
poziomu produktu krajowego brutto na jednego mieszkańca wyrażonego w sile nabywczej, miarą
spójności społecznej jest zróżnicowanie stóp bezrobocia.
76
Tomasz Geodecki
skłonności do oszczędzania i inwestycji [Barro 1997, s. 313], [Gawlikowska-Huec-
kel 2002, s. 100] oraz wyższej stopy zwrotu w regionach biedniejszych. Nie dyspo-
nują one taką ilością kapitału jak regiony bogate, dlatego oferują wyższą cenę,
przyciągając inwestycje na swój obszar. Efektem tego jest mniejsza dynamika wzro-
stu produkcji w regionach lepiej rozwiniętych i wyrównywanie się poziomu między
gospodarkami o różnym stopniu rozwoju.
W miarę, jak poglądy ekonomistów na naturę wzrostu gospodarczego ewolu-
owały, zmieniało się również spojrzenie na możliwości osiągnięcia przez gospodarki
słabiej rozwinięte stopnia rozwoju charakteryzującego regiony najbogatsze. W naj-
bardziej rozpowszechnionym do lat 80. XX w. modelu Solowa wzrost nie zależał od
inwestycji czy to w kapitał rzeczowy, czy ludzki; mogły one przyspieszyć tempo wzro-
stu jedynie w krótkim okresie. W dłuższej perspektywie zależało ono od zewnętrznie
danego, egzogenicznego postępu technicznego. Nowsze teorie wzrostu, zgodnie
z którymi wiedza należy do wyjaśnianych przez modele czynników wzrostu (stąd
nazywa się je teoriami wzrostu endogenicznego) rzucają nowe światło na naturę
wzrostu gospodarczego. Przedstawiciele tych teorii uchylają prawo malejących przy-
chodów z zastosowanego kapitału, gdyż przy zastosowaniu szerszej definicji kapitału
i rozszerzeniu jej również na kapitał ludzki i wiedzę, przychody z jego zastosowania
nie powinny być malejące
2
. Znajduje się tu obszar działań państwa, polegających na
promowaniu inwestycji i pobudzaniu skłonności do oszczędzania (por. [Wojtyna 1995,
s. 3]). Inwestycje w technologie i wiedzę powodują powstawanie pozytywnych efek-
tów zewnętrznych. W teorii wzrostu endogenicznego to one przede wszystkim są
źródłem zjawiska konwergencji. Wiedza rozprzestrzenia się wraz z inwestycjami za-
granicznymi oraz poprzez handel i imitacje i należy do najszybciej zwracających się
inwestycji [Orlik 2003]. Wymaga jednak dużych nakładów, których nie muszą pono-
sić naśladowcy i filie firm innowacyjnych w regionach czy krajach biedniejszych.
Teorie wzrostu endogenicznego umożliwiają również zrozumienie, dlaczego
w niektórych wypadkach konwergencja nie następuje, a różnice między krajami
lub regionami zwiększają się. Zgodnie z hipotezą dywergencji (polaryzacji) im
bogatszy jest region, tym szybciej może się rozwijać. Im większe jest techniczne
uzbrojenie pracy, a więc ilość kapitału przypadająca na jednego zatrudnionego,
tym większy jest przychód z inwestycji. Kraje i regiony dysponujące dużymi zaso-
bami kapitału ludzkiego mogą zwiększać dystans do mniej zamożnych regionów
(krajów), gdyż są w stanie szybciej i efektywniej wdrażać nowe technologie [Gawli-
kowska-Hueckel 2002, s. 104]. Według J.G. Williamsona do zwiększania się różnic
między regionami dochodzi w początkowych stadiach rozwoju kraju ze względu na
szybszy wzrost ośrodków dobrze prosperujących; w dalszych etapach następuje mię-
dzyregionalna konwergencja [Kudłacz 2001, s. 12]. Źródła procesów konwergencji
i polaryzacji według neoklasycznej i nowszych teorii wzrostu przedstawiono w ta-
beli 1.
2
W modelu Knighta z lat 40. XX w. i wśród przedstawicieli nowej teorii wzrostu, która pojawiła
się w latach 80. XX w. (P. Romer i R. Lucas).
 Procesy konwergencji i polaryzacji w regionach Unii Europejskiej
77
Tabela 1. Źródła konwergencji i polaryzacji
Neoklasyczna teoria wzrostu
Teoria wzrostu endogenicznego
(nowa teoria wzrostu)
Malejące przychody z kapitału – konwergencja
Inwestycje w kapitał ludzki, rozprzestrzenianie
się wiedzy – konwergencja
Istotne są stosowane w ramach polityki gospo-
darczej bodźce do akumulacji kapitału rzeczo-
wego i poszukiwania nowych rozwiązań techno-
logicznych, bez których wzrost może być słabszy
– polaryzacja
Źródło: opracowanie własne na podstawie: [Gawlikowska-Hueckel 2002], [Orlik 2003], [Wojtyna 1995].
Z różnych modeli wzrostu wynikają odmienne typy konwergencji. W modelu
wzrostu Solowa zakłada się podobieństwo podstawowych parametrów opisujących
różne gospodarki. Z później opracowanych modeli wynika, że w rzeczywistości
różnią się one znacznie, zatem konwergencja, o ile zachodzi, powoduje zbliżanie
się przez każdą z gospodarek do stanu równowagi, różnego dla każdej z nich [Bar-
ro, Sala-I-Martin 1995, s. 382]. Zbliżanie się do różnych stanów równowagi nie jest
równoznaczne ze zmniejszaniem się różnic w dochodzie
per capita
między krajami
i regionami, mimo że konwergencja następuje. Zatem dysproporcje w stopniu ich
rozwoju mogą się utrzymywać. Jest to konwergencja warunkowa. Jako absolutną
konwergencję określa się tendencję biedniejszych gospodarek do szybszego wzro-
stu bez względu na stan równowagi, charakterystyczny dla każdej z nich. Parametr
obydwu typów konwergencji opisuje się literą
(konwergencja beta).
-konwergencji (konwergencji sigma). Opisuje on
zmniejszanie się rozproszenia dochodów
per capita
w czasie. Jeżeli dyspersja PKB
się zmniejsza i następuje konwergencja sigma, to dzieje się tak w wyniku szybszego
rozwoju państw biedniejszych i występowania konwergencji typu beta. Jednak na-
stępująca konwergencja beta (ujemny współczynnik kierunkowy funkcji regresji)
nie musi zapewniać zmniejszania dyspersji poziomów PKB [Barro, Sala-I-Martin
1992], jest zatem warunkiem koniecznym, lecz niewystarczającym do zaistnienia
konwergencji sigma. Beta konwergencja może natomiast występować bez sigma
konwergencji i objawiać się prześcignięciem przez regiony biedne regionów boga-
tych z zachowaniem poprzedniego rozproszenia dochodów (zmienią się tylko miej-
sca w rankingu). Może też się okazać, że mimo szybszego wzrostu regionów bied-
niejszych rozproszenie dochodów nie zmniejsza się lub powiększa.
Weryfikacja, z jakiego powodu następuje zjawisko konwergencji, napotyka trud-
ności, gdy porównujemy wzrost gospodarczy regionów różnych państw. Powodem
jest odmienność ich rozwiązań instytucjonalnych. Po przeprowadzeniu wielu testów
stwierdzono, że uwzględniając również państwa rozwijające się, trudno o jednoznaczne
potwierdzenie hipotezy konwergencji. Wcześniej sformułowane wnioski na temat
tej hipotezy wynikały z odpowiedniego doboru próby. Proces wyrównywania róż-
nic zachodzi raczej w mniejszych grupach krajów czy regionów nazywanych kluba-
Wyróżnia się także typ
 78
Tomasz Geodecki
3,5
3
y
= –2,0363
x
+ 8,624
R
2
= 0,8534
2,5
2
1,5
1
0,5
0
2,8
3
3,2
3,4
3,6
3,8
log PKB
per capita
(1900)
Rys. 1. Konwergencja PKB
per capita
w 48 stanach USA w latach 1900–1990
Źródło: opracowanie własne na podstawie: [Barro, Sala-I-Martin 1995, s. 370–371].
1
0,5
y
= –1,0971
x
+ 0,0092
R
2
= 0,4697
0
–0,5
–1
–1,5
–2
–0,8
–0,6
–0,4
–0,2
0
0,2
0,4
0,6
0,8
PKB
per capita
w stosunku do średniej w kraju
Rys. 2. Konwergencja PKB
per capita
w regionach państw członkowskich EWG
w latach 1950–1990
Źródło: opracowanie własne na podstawie: [Barro, Sala-I-Martin 1995, s. 372–376].
Procesy konwergencji i polaryzacji w regionach Unii Europejskiej
79
mi konwergencji [Wojtyna 1996, s. 55–56]. Bardziej prawdopodobna jest konwer-
gencja regionów będących częściami jednego państwa lub ugrupowania (np. OECD,
UE). Wspólny dorobek prawny Wspólnoty Europejskiej (
acquis communautaire
)
pozwala na wiarygodne porównanie tempa wzrostu krajów członkowskich i regio-
nów, a także na rzeczywiste stwierdzenie konwergencji. Badając długie szeregi cza-
sowe, zaobserwowano szybszy rozwój biedniejszych regionów zarówno w USA, jak
i w państwach europejskich. Na rys. 1 i 2 przedstawiono graficznie potwierdzenie
hipotezy konwergencji dla 48 kontynentalnych stanów USA i 91 regionów ośmiu
państw członkowskich Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (są to: Belgia, Da-
nia, Francja, Hiszpania, Holandia, Niemcy, Wielka Brytania i Włochy).
Tempo
wzrostu gospodarczego było ujemnie skorelowane z pierwotną wysokością docho-
du
per capita
zarówno w przypadku regionów EWG, jak i stanów USA, co zobrazo-
wane jest ujemnymi współczynnikami kierunkowymi funkcji regresji. Potwierdza
to występowanie beta konwergencji dla badanych jednostek. Na rys. 2 przedsta-
wiono zależność odchylenia średniej stopy wzrostu od odchylenia od średniego
poziomu PKB w danym kraju członkowskim, co wskazuje na konwergencję warun-
kową.
3. Źródła konwergencji w regionach Unii Europejskiej
w latach 1988–2001
Przedmiotem zainteresowania w zakresie polityki regionalnej Unii Europejskiej
jest m.in. stopień spójności gospodarczej Wspólnoty, który zwiększa się lub zmniej-
sza w zależności od występowania procesów konwergencji lub polaryzacji. Uważa
się, że źródłami konwergencji Unii Europejskiej mogą być efekty unii celnej [Han-
sen 2003, s. 130 i nast.], [Hübner 2004, s. 5]. Handel pozwala na lepszą alokację
czynników wytwórczych poprzez możliwość korzystania z produktów wydajniejszych
producentów zagranicznych. Zasoby mało wydajnych producentów krajowych, któ-
rzy nie sprostają konkurencji, zostaną wykorzystane przy wytwarzaniu tego, w czym
kraj może uzyskać przewagę. W klasycznych teoriach przewiduje się wyrównywanie
poziomów rozwoju na skutek usunięcia przeszkód w przepływie czynników produk-
cji. Niedostatek kapitału w krajach biedniejszych zostanie zaspokojony jego napły-
wem z krajów bogatszych, siła robocza przemieści się tam, gdzie jest lepiej opłacana.
Poziomy produktu krajowego w różnych krajach będą dążyły do wyrównania. Może
jednak okazać się, że w większym stopniu nastąpi usuwanie utrudnień w napływie
wykształconej siły roboczej, powodując „drenaż mózgów” i zmniejszenie szans na
rozwój krajów biedniejszych, a więc na konwergencję. Z nowych teorii handlu wyni-
ka też możliwość pogłębienia zróżnicowania dochodów poprzez nierównomierne
rozłożenie efektów wzrostu efektywności, które w największym stopniu pojawiają
się w dużych aglomeracjach [Hübner 2004, s. 6].
Zjawisko koncentracji czynników wzrostu w aglomeracjach skłoniło Europejską
Wspólnotę Gospodarczą do zwiększenia zainteresowania zagadnieniem spójności
  [ Pobierz całość w formacie PDF ]