Produkty probiotyczne jako żywność funkcjonalna - prawo o rzeczywistość(1), ARTYKUŁY NAUKOWE (probiotyki, ...

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
//-->Produkty probiotyczne jako żywnośćfunkcjonalna – prawo a rzeczywistośćJoanna GajdaPaństwowy Zakład Higieny w WarszawieW ostatnich latach, coraz większym zainteresowa-niem zarówno konsumentów jak i producentów cieszysię żywność funkcjonalna. Istnieje kilka definicji żyw-ności funkcjonalnej; jedna z nich jest podana w doku-mencie końcowym programu badawczego FUFOSE (ang.Functional Food Science in Europe)finansowanego przezKomisję Europejską [8]. Zgodnie z tą definicją, żywnośćmoże być uznana za funkcjonalną, jeżeli udowodnionojej korzystny wpływ na jedną lub więcej funkcji orga-nizmu ponad efekt odżywczy, który to wpływ polegana poprawie stanu zdrowia oraz samopoczucia i/lubzmniejszaniu ryzyka chorób. Żywność funkcjonalna musiprzypominać postacią żywność konwencjonalną i wyka-zywać korzystne oddziaływanie w ilościach, które ocze-kuje się, że będą normalnie spożywane z dietą – nie sąto tabletki ani kapsułki, ale część składowa prawidłowejdiety. Podkreśla się, że korzystne oddziaływanie zdro-wotne żywności funkcjonalnej powinno być udokumen-towane badaniami naukowymi.W myśl ww. definicjiżywnością funkcjonalnąmogąbyć zarówno produkty naturalne, posiadające pożądanąwartość odżywczą uwarunkowaną naturalną zawartościąróżnych składników bioaktywnych lub produkty o zmodyfi-kowanym składzie, np. produkty z dodatkiem specyficznegoskładnika aktywnego. Do składników zawartych w żywno-ści funkcjonalnej mających znaczenie prozdrowotne zaliczasię witaminy, składniki mineralne, związki o działaniu anty-oksydacyjnym, jak np. polifenole czy bioflawonoidy, związkipowodujące obniżenie poziomu cholesterolu, takie jak fito-sterole i fitostanole, a takżewyselekcjonowane szczepybakterii.W pojęciu żywności funkcjonalnej mieszczą się m.in.:żywność wzbogacona,niektóre rodzajenowej żywnościorazżywność z dodatkiem szczepów bakterii probio-tycznych lub prebiotyków.Żywność wzbogaconazawiera dodatek jednegolub kilku składników odżywczych w celu zapobiegania nie-doborom lub korygowania niedoborów tych składnikóww całych populacjach lub określonych grupach ludności[10]. Przykładem żywności wzbogaconej są soki owocowe,tłuszcze roślinne lub przetwory zbożowe z dodatkiem wi-tamin, czy sól spożywcza z dodatkiem jodku potasu (wzbo-gacenie w jod).Produkty lub składniki żywności, które nie były kon-sumowane przez człowieka przed 1997 rokiem, są zalicza-ne donowej żywności.Przykłademnowej żywnościsą fi-tosterole i fitostanole dodawane do środków spożywczych,głównie do tłuszczów do smarowania pieczywa, i któreprzyczyniają się do spadku poziomu cholesterolu we krwi.Jednym z rodzajów żywności funkcjonalnej sąproduk-ty probiotyczne.Należy tu zwrócić uwagę na różnice po-między probiotycznymi produktami spożywczymi (środka-mi spożywczymi z dodatkiem kultur probiotycznych) a pre-paratami probiotycznymi. Definicja probiotyku obejmujeobie te formy podania kładąc nacisk na obecność wystar-czającej ilości żywych, ściśle zdefiniowanych drobnoustro-jów, które wpływają na mikroflorę określonego obszaruorganizmu gospodarza i dzięki temu wywierają korzystnyefekt zdrowotny [9]. Preparaty probiotyczne stosowanejako uzupełnienie normalnej diety należy jednak zaliczyćdo suplementów diety – czyli środków spożywczych wpro-wadzanych do obrotu w formie umożliwiającej dawkowa-nie, czyli w postaci: kapsułek, tabletek, drażetek, saszetekz proszkiem, ampułek z płynem, butelek z kroplomierzemi w innych podobnych postaciach płynów lub proszkówprzeznaczonych do spożywania w małych, odmierzonychilościach jednostkowych [10]. Pojęcie„suplementy diety”nie obejmuje produktów stosowanych w celach leczni-czych, suplementy diety nie spełniają również warunkówdefinicji żywności funkcjonalnej, ze względu na formęich podania. Żywność funkcjonalna oraz suplementy dietyzajmują pozycję pośrednią pomiędzy żywnością konwen-cjonalną a lekami.W Unii Europejskiej dotychczas nie ma uregulowańprawnych dotyczących żywności funkcjonalnej. Są nato-miast przepisy dotyczące niektórych jej rodzajów, np. żyw-ności wzbogaconej [4] czy nowej żywności [7]. Istniejąrównież regulacje prawne w odniesieniu do suplementówdiety [5]. Zastosowanie odpowiednich przepisów zależyod natury i właściwości środka spożywczego. Na szczebluUnii Europejskiej nie ma odrębnych przepisów dotyczącychżywności probiotycznej. W związku z tym podlega ona przepi-som zawartym w ogólnym prawie żywnościowym [6], podob-nie jak produkcja i obrót całej żywności [2].Zgodnie z zapisami Rozporządzenia Parlamentu Eu-ropejskiego i Rady nr 178/2002 środki spożywcze wpro-wadzanego obrotu muszą być bezpieczne dla zdrowia,natomiast etykietowanie, reklama i prezentacja żywności,nie mogą wprowadzać w błąd konsumentów. Są to głów-ne zapisy prawne, na których opiera się produkcja i obrótżywnością probiotyczną w Unii Europejskiej. Do żywnościprobiotycznej mają również zastosowanie szczegółoweprzepisy dotyczące znakowania żywności [3]. Kultury bak-terii probiotycznych obecne w środkach spożywczych sątraktowane jako składnik i muszą być wymienione w skła-dzie produktu podanym na etykiecie, zaś nazwa produktumoże się do nich odwoływać (np. jogurt probiotyczny).Zgodnie z obowiązującym ustawodawstwem,na etykiecie produktów (w tym żywności probiotycz-nej) można umieszczać informacje o pozytywnym wpły-wie produktu na zdrowie konsumenta (o ile są dowodyna takie działanie). Zabronione jest natomiast umiesz-czanie wszelkich oświadczeń wskazujących na właści-wości zapobiegania chorobom lub ich leczenia.20Żywność dla zdrowiaW 2002 roku jako efekt pracy powołanej przez FAO/WHO grupy roboczej powstał przewodnik do oceny pro-biotyków w żywności [1]. Podaje on kryteria, jakie musząbyć spełnione, aby szczep bakterii został uznany za pro-biotyczny i mógł być stosowany w produkcji żywnościoraz zalecenia dotyczące znakowania produktów probio-tycznych. Przewodnik ten ma charakter wytycznych, a za-tem nie posiada mocy prawnej, takiej jak np. rozporzą-dzenia, czy dyrektywy obowiązujące w Unii Europejskiej,czy chociażby standardy wydawane w ramach KodeksuŻywnościowego.Podstawowym mankamentem istniejącej sytuacjiw zakresie żywności probiotycznej jest brak wymagańprawnych określających zakres badań, jakie muszą byćwykonane w celu potwierdzenia korzystnego wpływu wy-selekcjonowanych szczepów (probiotycznych) lub żywno-ści z dodatkiem tych szczepów, na zdrowie konsumenta;co z kolei przekłada się na możliwość legalnego umieszcze-nia odpowiednich informacji na etykiecie produktów. Brakjest również przepisów prawnych definiujących produktyprobiotyczne oraz podających specyficzne wymagania w za-kresie znakowania produktów probiotycznych.W efekciena rynku znajduje się szereg środków spożywczych opi-sywanych jako „probiotyczne” lub „zawierające bakterieprobiotyczne”, które w rzeczywistości zawierają np. bli-żej nie zidentyfikowane szczepy z rodzaju Lactobacilluslub Bifidobacterium. Brak podstaw prawnych uniemoż-liwia kontrolę żywności pod kątem właściwego oznako-wania w zakresie właściwości probiotycznych i ewentu-alne kwestionowanie produktów niezgodnych z przepi-sami. Żadna jednostka kontrolna nie weryfikuje faktu,czy producent posiada wyniki badań potwierdzającychwłaściwości zastosowanych szczepów i czy oświadcze-nia zdrowotne (tzw. heath claims) zawarte na etykietachproduktu są zgodne z wynikami tych badań.Pewną nadzieję na poprawę istniejącej sytuacji bu-dzi fakt zakończenia prac nad projektem RozporządzeniaParlamentu Europejskiego i Rady w sprawie oświadczeńżywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności. Tekstww. rozporządzenia został ostatecznie zaakceptowanyw dniu 12 października 2006 r. Przewiduje się, że ten aktprawny wejdzie w życie w pierwszym kwartale (luty lubmarzec) przyszłego roku, z tym, że wspólnotowa lista do-puszczonych oświadczeń zdrowotnych powstanie dopieropo trzech latach od wejścia w życie rozporządzenia.W rozporządzeniu określono warunki, które musząbyć spełnione przy posługiwaniu się oświadczeniami ży-wieniowymi i zdrowotnymi. Oświadczenia muszą być opar-te na ogólnie zaakceptowanych dowodach naukowych, zaświodącą rolę w ocenie i akceptacji proponowanych przezprzemysł oświadczeń zdrowotnych (w odniesieniu do kon-kretnych uzasadnień naukowych) pełni Europejski Urządds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). Aby zapewnić, że za-mieszczane oświadczenie jest zgodne z prawdą, koniecz-ne jest, by substancja będąca przedmiotem oświadczenia(np. szczep bakterii probiotycznych) była obecna w pro-dukcie końcowym w wystarczającej ilości, a ilość ta byładostarczana w takiej porcji żywności, jakiej spożycia możnaracjonalnie oczekiwać.Wspomniane rozporządzenie jest pierwszym aktemprawnym na szczeblu Unii Europejskiej porządkującymi regulującym kwestię oświadczeń żywieniowych i zdro-wotnych, w tym oświadczeń odnoszących się do właści-wości produktów probiotycznych. Niemniej jednak, są za-gadnienia, które wciąż budzą wątpliwości. Nadal nie jestokreślony zakres badań, które mają potwierdzić korzystnedziałanie odżywcze lub fizjologiczne produktu o danymskładzie. Sformułowanie „ogólnie dostępne dane nauko-we” jest niejednoznaczne. Wprawdzie na etapie sporzą-dzania wspólnotowego wykazu oświadczeń zdrowotnychlub ich autoryzacji, ocena uzasadnień naukowych leżyw gestii EFSA, to należy pamiętać, że po wejściu w życierozporządzenia będzie konieczna kontrola urzędowa żyw-ności w zakresie prawidłowości stosowania oświadczeńżywieniowych i zdrowotnych. Problemem mogą być ba-dania produktów probiotycznych, np. w celu sprawdzenia,czy producent zastosował szczepy bakterii, których doty-czą wyniki badań naukowych. Już w tej chwili należałobypomyśleć o przeszkoleniu pracowników jednostek kontroliurzędowej w zakresie weryfikacji oświadczeń, w tym rów-nież oświadczeń dotyczących właściwości produktów pro-biotycznych.Zgodnie z rozporządzeniem, oświadczenia zdrowot-ne powinny być zrozumiałe dla przeciętnego konsumenta,który jest odpowiednio poinformowany oraz spostrzegaw-czy i ostrożny. Należy brać również pod uwagę konsumen-tów szczególnie podatnych na oświadczenia wprowadzają-ce w błąd. Te wszystko skłania do refleksji nad poziomemwiedzy polskiego konsumenta oraz jego zachowaniemw odniesieniu do etykiet środków spożywczych (wiele osóbw ogóle nie czyta informacji zawartych na etykietach lubnie potrafi ich właściwe zinterpretować). Istotne byłobyzatem podjęcie działań w kierunku edukacji konsumentóww zakresie znakowania żywności, w tym również w zakre-sie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych.Wykaz literatury:[1]Guidelines for the Evaluation of Probiotics In Food. Report of a Joint FAO/WHO Working Group on Drafting Guidelines for the Evaluation of Probio-tics in Food.London Ontario, Canada, April 30 and May 1, 2002.[2] Olędzka R.Nutraceutyki i żywność funkcjonalna – rola i bezpieczeństwo stosowania.Wykład wygłoszony na Ogólnopolskim Sympozjum Bromato-logicznym „Bezpieczna żywność – racjonalne żywienie”, Ustroń, 8-9 czerwca 2006.[3] Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 grudnia 2002r. w sprawie znakowania środków spożywczych i dozwolonych substancjidodatkowych. Dz. U. Nr 220, poz. 1856 wraz z późniejszymi zmianami.[4] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 19 grudnia 2002r. w sprawie substancji wzbogacających dodawanych do żywności i warunków ich stoso-wania. Dz. U. Nr 27, poz. 237.[5] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 19 grudnia 2002r. w sprawie suplementów diety. Dz. U. Nr 27, poz. 236.[6] Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania praważywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności i ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności. Dz. Urz.WE L 31 z dnia 1.02.2002r.[7] Rozporządzenie (WE) nr 258/97 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 stycznia 1997r. w sprawie nowych produktów spożywczych i nowychskładników żywności. Dz. Urz. WE L 43 z 14.02.1997 r.[8]Scientific concept of functional foods in Europe. Consensus document.British Journal of Nutrition 1999, 81(suppl.) str.1-27.[9] Schrezenmeir J., Vrese M.Probiotic, prebiotic and synbiotic – approaching a definition.American Journal of Clinical Nutrition 2001, 73, 361-364.[10] Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia. Dz. U. Nr 171, poz. 1225.Żywność dla zdrowia21 [ Pobierz całość w formacie PDF ]