Program powszechnej prywatyzacji przedsiębiorstw, Materiały, Polityka, gospodarka

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Dr Władysława Jastrzębska
Katedra Teorii Ekonomii
Uniwersytetu Rzeszowskiego
Program powszechnej prywatyzacji przedsiębiorstw
państwowych a rynek pracy. Przykład podkarpackich
spółek objętych programem NFI
WpRoWadzEniE
Z programem powszechnej prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych,
rozpoczętym na początku lat 90. ubiegłego wieku, wiązano wiele oczekiwań
i nadziei. Analiza jego skutków, w szczególności wpływu na poziom zatrudnie-
nia, pozwala odpowiedzieć na pytanie, czy system polityczny i prawny umożli­
wił przeprowadzenie przekształceń własnościowych we właściwym kierunku
i we właściwy sposób.
Badania empiryczne, przeprowadzone w latach 2002–2003 we wszystkich
przedsiębiorstwach zlokalizowanych na Podkarpaciu, uczestniczących w pro-
gramie NFI miały następujące cele poznawcze:
– opracowanie diagnozy sytuacji ekonomicznej badanych firm,
– przeprowadzenie analizy zachowań przedsiębiorstw sprywatyzowanych
ścieżką NFI na tle przedsiębiorstw prywatyzowanych innymi metodami,
– ocenę skutków społecznych procesu prywatyzacji, w szczególności wpływu
na zatrudnienie mieszkańców Podkarpacia.
Przeprowadzone badania empiryczne oraz studia teoretyczne publikacji
dotyczących prywatyzacji pozwoliły na zweryfikowanie następującej tezy:
Gdyby podkarpackie przedsiębiorstwa uczestniczące w programie NFI wy-
brały inną „ścieżkę” prywatyzacji, wówczas byłyby bardziej przygotowane do
stawienia czoła niekorzystnym warunkom zewnętrznym procesu transformacji
i uzyskałyby lepsze wyniki ekonomiczne, porównywalne do osiąganych przez
inne grupy sprywatyzowanych przedsiębiorstw, a tym samym mniej dotkliwe
byłyby skutki społeczne prywatyzacji.
Niniejsza publikacja zawiera analizę części wyników badań i obejmuje
aspekt społeczny programu powszechnej prywatyzacji „ścieżką NFI”, w szcze-
gólności jego wpływ na bezrobocie.
364
włAdysłAwA jAstrZęBskA
ZAłożeNIA ProGrAmu PrywAtyZAcjI PrZedsIęBIorstw
PAństwowych; ścIeżkA PowsZechNej PrywAtyZAcjI
popRzEz nFi
Podstawowym aktem prawnym regulującym procesy prywatyzacji w pierw-
szej połowie lat 90. była ustawa z 13.07.1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw
państwowych (dz.u. Nr 51, poz. 298). Na jej podstawie, jak również ustawy
o przedsiębiorstwie państwowym z 25.09.1981 r. (dz.u. Nr 51, poz. 298), ustawy
z 30.04.1993 r. o narodowych funduszach inwestycyjnych i ich prywatyzacji
(dz.u. Nr 44, poz. 2002), a także ustawy z 3.02.1993 r. o restrukturyzacji
finansowej przedsiębiorstw i banków oraz o zmianie niektórych ustaw (dz.u.
Nr 18, poz. 82), początkowo wykształciły się trzy typy przekształceń własno-
ściowych:
1. Przekształcenia w drodze kapitałowej (prywatyzacja pośrednia).
2. Przekształcenia w drodze likwidacyjnej (prywatyzacja bezpośrednia).
3. Przekształcenia w drodze powszechnej prywatyzacji poprzez program NFI.
jednym z zasadniczych celów, jakie stawiano przed programem NFI miało
być rozproszenie majątku i upowszechnienie własności kapitału w polskim
społeczeństwie, co w efekcie przyczyniłoby się do powstania tzw. klasy śred-
niej, a tym samym akceptacji społecznej zachodzących procesów transformacji
systemowej. tak więc powszechna prywatyzacja poprzez NFI z założenia miała
spełnić dwa istotne warunki:
– miała być wyrazem sprawiedliwości, gdyż członkowie społeczeństwa tworzą-
cy majątek narodowy mieli możliwość odzyskania jego cząstki na własność
w postaci świadectw udziałowych, zamienianych na akcje NFI,
– miała się przyczynić do zwiększenia udziału sektora prywatnego w gos­
podarce oraz dokonania jakościowego skoku w metodach zarządzania
i dostosowania się do nowych warunków funkcjonowania przedsiębiorstw
objętych programem.
ta koncepcja prywatyzacji, której prekursorami byli janusz Lewandowski
i jan szomburg, dwaj liberalni ekonomiści z uniwersytetu Gdańskiego, miała
łączyć w całość akcjonariat obywatelski z jednoczesnym zachowaniem zdolności
zarządzania przedsiębiorstwami włączonymi do programu
1
.
Narodowe fundusze inwestycyjne tworzone w formie spółek akcyjnych
przez skarb Państwa były podstawowym instrumentem realizacji powszechnej
prywatyzacji. skarb Państwa wniósł do nich w formie aportu akcje spółek za-
1
Zasady programu prywatyzacji według koncepcji j. Lewandowskiego i j. szonburga opisano
w:
Properity Reform as a Basis for Social and Economic Reform
, „communist economics” 1983,
s. 3 i nast.
 ProGrAm PowsZechNej PrywAtyZAcjI PrZedsIęBIorstw PAństwowych…
365
kwalifikowanych do programu (tzw. spółek parterowych). kolejnym krokiem
była prywatyzacja funduszy poprzez udostępnienie ich akcji obywatelom
polskim w zamian za świadectwa udziałowe
2
.
Projekt powszechnej prywatyzacji sformułowany w 1991 r. miał wielu prze-
ciwników, a swój finał legislacyjny znalazł dopiero w 1993 r., kiedy to przyjęto
pierwotnie odrzuconą ustawę o narodowych funduszach inwestycyjnych i ich
prywatyzacji
3
.
w fazie wdrażania program był celowo opóźniany i ograniczany, a za fak-
tyczny moment jego rozpoczęcia należy przyjąć wrzesień 1995 r., gdy nastąpiła
pierwsza alokacja spółek do NFI
4
. objęto nim 512 przedsiębiorstw, wybranych
w latach 1993–1996 w trzech transzach (określonych w rozporządzeniu rady
ministrów), których łączna produkcja stanowiła ok. 10% produkcji przemysło-
wej kraju.
kryteria wyboru przedsiębiorstw zostały ustalone na podstawie wyników
ekonomicznych ich działalności tak, aby obejmował on firmy o stosunkowo
dobrej kondycji finansowej. w 1991 r. ministerstwo Przekształceń własnościo-
wych określiło je jako:
– dodatni wynik brutto,
– roczną sprzedaż powyżej 100 mln starych złotych.
Alokacja jednoosobowych spółek państwa w NFI zmieniła ich strukturę
własnościową. Z ogólnej liczby 60% akcji wniesionych do NFI, pakiet więk-
szościowy, tj. 33%, otrzymał jeden fundusz, stając się dla spółki funduszem
wiodącym, natomiast pozostałe 27% akcji rozdzielono w różnych częściach
pomiędzy wszystkie pozostałe fundusze. do 15% akcji przekazano pracowni-
kom, zaś pozostała część – 25% – pozostawała początkowo w posiadaniu skarbu
Państwa. Zmiana struktury własności kapitału spółek łączyła się ze zmianą
struktury jej władz, w szczególności rady nadzorczej i walnego zgromadzenia
akcjonariuszy.
Zgodnie z ustawą o narodowych funduszach inwestycyjnych i ich pry-
watyzacji (rozdz. 2, art. 4), „celem funduszy jest pomnażanie ich majątku,
w szczególności poprzez powiększanie wartości akcji spółek, w których są
akcjonariuszami”. do osiągnięcia tego celu mają dążyć poprzez:
1. wykonywanie praw z akcji spółek powstałych z przekształcenia przedsię-
biorstw państwowych w jednoosobowe spółki skarbu Państwa (…), zwłaszcza
dla poprawy zarządzania spółkami, w których fundusze mają pakiet kon-
2
szerzej na ten temat: Pakiet Informacyjny Program Powszechnej Prywatyzacji nr 1 mPw,
warszawa 1995, s. 11 oraz z kolejnych lat.
3
rząd Bieleckiego i Balcerowicza pod koniec swej kadencji zredukował PPP do 200 przedsię-
biorstw. Później został on ponownie rozszerzony.
4
Por. j. winiecki,
Doświadczenia PPP
, „Nowe życie Gospodarcze” 1995, nr 27, s. 24 i nast.
 366
włAdysłAwA jAstrZęBskA
trolny, w tym umocnienia ich pozycji na rynku oraz pozyskiwania dla nich
nowych technologii i kredytów,
2. prowadzenie działalności gospodarczej, polegającej na nabywaniu i zbywaniu
akcji spółek oraz wykonywaniu uzyskanych praw,
3. udzielanie pożyczek oraz zaciąganie pożyczek i kredytów dla realizacji celów
określonych w pkt 1 i 2 oraz innych celów statutowych.”
udział w programie powszechnej prywatyzacji miał więc zapewnić spółkom
parterowym:
a) nowe możliwości finansowe. Poprzez ułatwiony dostęp do kredytów z między­
narodowych instytucji finansowych, m. in. kapitału europejskiego Banku
odbudowy i rozwoju, Banku światowego,
b) pozyskiwanie inwestora strategicznego. Program NFI jest programem
otwartym. spółki w nim uczestniczące mogły same prowadzić negocjacje
z inwestorami strategicznymi już w okresie poprzedzającym wniesienie ich
do funduszy, przy czym mogły być one sfinalizowane, gdy spółka znalazła
się w NFI.
Przewidziano trzy metody kapitałowego zaangażowania inwestora strate­
gicznego:
– odkupienie znacznego pakietu akcji od dotychczasowych akcjonariu-
szy,
– objęcie emisji nowych akcji,
– stworzenie joint venture (nowego podmiotu gospodarczego).
c) wprowadzenie akcji spółki do obrotu giełdowego,
d) wdrożenie nowych technik organizacji i zarządzania,
e) redukcję i konwersję zadłużenia w ramach ustawy o restrukturyzacji finanso-
wej przedsiębiorstw i banków.
Zgodnie z założeniami programu NFI, czternaście spośród piętnastu zareje-
strowanych funduszy skorzystało w swym działaniu z pomocy firm zarządza-
jących, składających się z krajowych i zagranicznych banków inwestycyjnych
i komercyjnych oraz firm konsultingowych, tworzących swego rodzaju konsorcja
kapitałowe.
rysunek 1 prezentuje relacje zachodzące między firmami zarządzającymi,
NFI oraz spółkami parterowymi. NFI posiadające w sumie 60% akcji każdej
spółki wykonywały prawa właścicielskie wobec nich. w oparciu o zawarte umo-
wy, firmy zarządzające miały świadczyć doradztwo (prawne, marketingowe, po-
datkowe, ekonomiczne, i in.), jak również inne usługi (obsługę księgową, pomoc
w restrukturyzacji, zdobywaniu kapitałów, udzielanie gwarancji, pożyczek i in.)
wobec spółek oraz wobec NFI. Firma zarządzająca, nie będąc akcjonariuszem
NFI, ani spółek parterowych mogła wykonywać w imieniu funduszu prawa
właścicielskie przysługujące NFI.
ProGrAm PowsZechNej PrywAtyZAcjI PrZedsIęBIorstw PAństwowych…
367
rysunek 1. relacje: NFI – spółka parterowa – Firma zarządzająca
Źródło: w. r. Błasiak,
Narodowe fundusze inwestycyjne w ujęciu graficznym
, cIm, warszawa 1995 s. 12.
skarb Państwa, zgodnie z deklaracjami kolejnych ministrów zachowywał się
pasywnie, popierając działania funduszy wiodących.
w czasie 10­letniego okresu funkcjonowania programu NFI nastąpiło znaczne
pogorszenie wyników finansowych uczestniczących w nim spółek, nieprzygo-
towanych do sprostania nowym warunkom zewnętrznym, na co niewątpliwie
wpłynął okres stosunkowo długiego, a zarazem biernego wyczekiwania na
ostateczne sformułowanie przez rząd i sejm zasad programu. Ponadto NFI
rzadko podejmowały działania zmierzające do poprawy sytuacji w spółkach,
a ich strategia sprowadzała się do powierzchownych działań, zmierzających do
ich sprzedaży
5
. cel ten został tylko częściowo zrealizowany, a część spółek na
tyle pogorszyła swoje wyniki finansowe, że musiała ogłosić upadłość. wskutek
tego w przedsiębiorstwach objętych programem NFI zanotowano znacznie więk-
szy spadek zatrudnienia niż w firmach prywatyzowanych innymi metodami
6
.
5
wnioski te wypływają z danych Gus zawartych w: Prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych
w […] roku, Gus warszawa [odpowiedni rok] i raportów o przekształceniach własnościowych mPw
i msP z lat 90. Ponadto potwierdzają je liczne pozycje literaturowe, w tym m.in. e. mączyńska,
Zmiany wyników ekonomiczno-finansowych przedsiębiorstw z uwzględnieniem ich form własności
,
[w:] e. mączyńska (red.),
Restrukturyzacja przedsiębiorstw w procesie transformacji gospodarki
polskiej
, INe PAN, warszawa 2001 s. 262 i nast.; s. krajewski,
Wpływ ścieżek prywatyzacji na wyniki
ekonomiczno-finansowe przedsiębiorstw
, „Gospodarka Narodowa” 2000, nr 9.
6
w latach 1996–2000 spadek zatrudnienia w spółkach NFI wyniósł 36%. Por.
Przedsiębiorstwa
sprywatyzowane w gospodarce polskiej
, m. Bałtowski (red.), wyd. Nauk. PwN, warszawa 2002, s. 148.
  [ Pobierz całość w formacie PDF ]