Propaganda historyczna Rosji w latach 2004-2009 [BBN VIII.2009],

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
BIURO BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO
Propaganda historyczna Rosji
w latach 20042009
Warszawa, sierpień 2009 r.
SPIS TREŚCI
1. Wprowadzenie
………………………………………………………........…….........................
3
2. Geneza
...................................………………………………...................................
5
3. Metody i formy realizacji
...............…………………………................................
7
4. Pierwsza rosyjska kampania historyczna: 20042005
………...............
9
5. Instytucjonalnoprawny wymiar rosyjskiej propagandy
historycznej
..........................................................................................
15
6. Represje rosyjskich władz wobec niezaleŜnych ośrodków
badawczych
…………...............................................................................
18
7. Film w słuŜbie rosyjskiej propagandy historycznej
...........................
19
8. Druga rosyjska kampania historyczna: 2009
.........…………………...........
23
2
1. WPROWADZENIE
Propaganda historyczna, której nie naleŜy mylić z polityką historyczną, jest
istotnym wymiarem dąŜeń Rosji do odzyskania statusu światowego mocarstwa. Tym
naleŜy tłumaczyć fakt, ze wysocy rangą urzędnicy i funkcjonariusze rosyjskiego państwa
angaŜują się w zaprzeczanie tezom o współodpowiedzialności Józefa Stalina za wybuch
II wojny światowej, okupacji przez ZSRR państw bałtyckich czy bierności Armii
Czerwonej podczas Powstania Warszawskiego. Tytułem do współdecydowania przez
Moskwę o porządku międzynarodowym dzisiaj ma być „decydujący wkład ZSRR
w zwycięstwo nad III Rzeszą” 64 lata temu
1
oraz wielowiekowe przywództwo Moskwy na
ziemiach ruskich. Szczególny charakter ma stanowisko władz Rosji wobec mordu
katyńskiego. Z jednej strony bowiem sprawstwo NKWD nie jest oficjalnie podwaŜane, ale
z drugiej – Prokuratura Wojskowa FR odmawia prowadzenia śledztwa wobec winnych tej
zbrodni, a na poziomie rządowej prasy czy przedstawicieli administracji regionalnej
sporadycznie dochodzi do negowania lub relatywizowania odpowiedzialności ZSRR za
masowy rozstrzał polskich oficerów w 1940 r. Z ust rosyjskich przywódców padają takŜe
słowa o sztucznym charakterze państwa ukraińskiego oraz roszczenia do dziedzictwa
Rusi Kijowskiej – co ma uzasadniać prawo Rosji do współwłasności w polityce
zagranicznej Ukrainy i innych państw zachodniej części WNP.
W warunkach ograniczania swobód demokratycznych w Rosji po 2000 r.,
przejmowania kontroli państwowej nad środkami masowego przekazu i kultu jednostki
wypowiedzi przedstawicieli rosyjskich władz, Władimira Putina w szczególności,
natychmiast podchwytywane są przez elity, prasę, telewizję, artystów, a nawet
naukowców. W okresie świętowania 60. rocznicy zakończenia II wojny światowej
w 2005 r. i 70. rocznicy jej wybuchu w 2009 r. oświadczenia rosyjskich polityków oraz
publikacje dziennikarzy i ekspertów na tematy historyczne przybrały postać kampanii
propagandowych, wymierzonych m.in. w Polskę. Nawet jeśli nie są i nie były one
wynikiem formalnych decyzji politycznych na Kremlu, nie ulega wątpliwości, Ŝe jedno
zdanie Władimira Putina połoŜyłoby im kres.
Stanowisko władz Rosji w kwestiach historycznych stoi w jaskrawej sprzeczności
z prawdą, czego świadoma jest znaczna część Rosjan. Jednak w warunkach represji
1
W sowieckiej i rosyjskiej historiografii i literaturze ukuto osobny termin na określenie wojny ZSRR
z Niemcami (19411945): Wielka Wojna Ojczyźniana (
Wielikaja Otieczestwiennaja Wojna
). Po raz pierwszy
uŜył go Józef Stalin w przemówieniu radiowym 3 lipca 1941 r., w którym odwołał się do patriotyzmu
narodów, wchodzących w skład ZSRR. Termin ten nie dotyczy wojen ZSRR z innymi państwami w okresie
19391945.
3
prawnych i fizycznych wobec osób, które mają odwagę sprzeciwić się polityce Kremla,
tylko nieliczni podwaŜają oficjalną wykładnię przeszłości. Propagandę historyczną naleŜy
zatem postrzegać takŜe w kontekście perspektywy transformacji demokratycznej
i narodzin społeczeństwa obywatelskiego w Rosji. Nie jest przypadkiem, Ŝe środowisko
dysydenckie w ZSRR skupiło się i rozwijało wokół ośrodków badających historię
XX wieku, dając początek stowarzyszeniu „Memoriał”
2
. Prowokowana kampaniami
medialnymi o tematyce historycznej niechęć i pogarda zwykłych Rosjan, ale takŜe części
Ukraińców i Białorusinów, kierowana jest przeciwko narodom Europy Środkowej
i Wschodniej, które odrzuciły totalitaryzm i z powodzeniem włączyły się do zachodniej
wspólnoty państw demokratycznych. Zamierzonym lub nie skutkiem tych kampanii jest
zatem wzrost sympatii społecznej dla niedemokratycznej formy rządu i odrzucenie
zachodnich wartości.
Stanowiska przedstawicieli Rosji w kwestiach historycznych nie sposób
rozpatrywać w oderwaniu od działań Moskwy na arenie międzynarodowej,
np. jednostronnego wyjścia z Traktatu o Siłach Konwencjonalnych w Europie w grudniu
2007 r., agresji na Gruzję w sierpniu 2008 r. czy odcięcia dostaw gazu przez terytorium
Ukrainy w styczniu br. Współczesna rosyjska propaganda historyczna mobilizuje
poparcie społeczne i tworzy klimat przyzwolenia na agresywne wobec otoczenia
zachowania państwa.
Rosyjskiej propagandy historycznej nie naleŜy zatem traktować wyłącznie jako
tematu badań naukowych. Powinna ona stać się elementem nowej oceny zagroŜenia
w NATO i w jej państwach członkowskich – w szczególności tych w Europie Środkowej.
W niniejszej analizie naczelne miejsce zajmie wątek polski – jeden z wielu, naleŜy
jednak mieć na uwadze, Ŝe to właśnie konflikt z Polską leŜy u źródeł współczesnej
propagandy historycznej Rosji. Po drugie, latem br. Rosja podjęła nową kampanię
medialną o dominującym antypolskim zabarwieniu, usiłując uprzedzić falę
międzynarodowej dyskusji o współodpowiedzialności ZSRR za wybuch II wojny
światowej, która towarzyszyć będzie obchodom okrągłej rocznicy 1 września 1939 r.
w Gdańsku z udziałem przedstawicieli kilkunastu państw.
2
Ogólnokrajowe Stowarzyszenie HistorycznoOświatowe „Memoriał” zajmuje się badaniami historycznymi
i propagowaniem wiedzy o sowieckich represjach, a takŜe ochroną praw człowieka w krajach b. ZSRR.
ZałoŜone 29 stycznia 1989 r. m.in. przez Andrieja Sacharowa, Jewgienija Jewtuszenkę i Andrieja
Wozniesienskiego. Poza Rosją „Memoriał” ma swoje oddziały na Ukrainie, Łotwie, Litwie, Kazachstanie,
Gruzji i w Niemczech. „Memoriał” posiada własne archiwum i bibliotekę, organizuje wystawy i konferencje
oraz wydaje ksiąŜki i czasopisma. Istotną częścią działalności „Memoriału” są studia nad historią represji
wobec obywateli RP. W tym celu powołano m.in. Komisję Polską, której koordynatorem jest Aleksandr
Gurjanow.
4
W intencji pomysłodawców tej kampanii zarzuty pod adresem Polski m.in.
o sojusz z Hitlerem i równoczesna obecność W. Putina w Gdańsku mają wzmocnić
podział na polskiej scenie politycznej. Ewentualne zaangaŜowanie się Prezydenta RP lub
polityków PiS w dyskusję z rosyjskimi mediami o tematyce historycznej wykorzystane
mogłoby zostać następnie do kompromitacji procesu integracji euroatlantyckiej na
obszarze poradzieckim, którą Prezydent RP i największa partia opozycyjna w Polsce
w zdecydowany sposób promują, jako powodowanej uprzedzeniami antyrosyjskimi – nie
tylko w oczach wybranych rządów europejskich, tradycyjnie sympatyzujących z Moskwą,
ale przede wszystkim w oczach mieszkańców państw powstałych na gruzach ZSRR.
To właśnie utrwalenie w umysłach Rosjan, ale takŜe części Ukraińców,
Białorusinów oraz mniejszości rosyjskojęzycznej w państwach bałtyckich przekonania
o wrogim nastawieniu narodów środkowoeuropejskich do wszystkiego, co jest związane
z tradycją i kulturą rosyjską czy wschodniosłowiańską, uznać naleŜy za najgroźniejszy,
bo potencjalnie skuteczny, zamiar autorów trwającej w Rosji kampanii medialnej
z udziałem przedstawicieli państwa. Zamiar ten ma szanse na realizację ze względu na
to, Ŝe rosyjska literatura, prasa, telewizja i podręczniki szkolne są na Białorusi,
wschodniej i południowej Ukrainie oraz w rosyjskojęzycznych środowiskach na Łotwie
i w Estonii powszechnie dostępne i cieszą się zaufaniem. Podsycanie wiary we wrogość
świata zewnętrznego wobec Rosji i rosyjskości moŜe być brzemienne w skutki
w warunkach bezprecedensowej popularności organizacji szowinistycznych
i neofaszystowskich w Federacji Rosyjskiej
3
. Wzrost agresywnego nacjonalizmu
wielkoruskiego jest najbardziej niebezpiecznym – nawet jeśli niezamierzonym – owocem
współczesnej rosyjskiej propagandy historycznej nie tylko z punktu widzenia Polski, ale
całej społeczności euroatlantyckiej. MoŜe on bowiem odbić się na ewolucji polityki
zagranicznej i bezpieczeństwa Rosji w skali kilku najbliŜszych dekad
4
.
2. GENEZA
Propaganda historyczna to waŜny element doktryny politycznej Federacji
Rosyjskiej. W okresie prezydentury Władimira Putina (20002008) formuła Michaiła
Pokrowskiego, Ŝe „historia to polityka robiona wstecz”
stała się w praktyce dewizą władz
3
Liczba rosyjskich neofaszystów szacowana jest na 7090 tysięcy, co oznacza, Ŝe co drugi neofaszysta na
świecie Ŝyje w Rosji.
4
M. A. Smith, „The Politicisation of History in the Russian Federation”, „Russian Series” 08/16, May 2008,
Defence Academy of the United Kingdom.
5
[ Pobierz całość w formacie PDF ]