Prus Kamizelka, Books-książki, Lektury Polskie

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Na podstawie: Prus, Bolesław (-), Nowele wybrane, Pań-
stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 
Wersja lektury on-line dostępna jest
Ten utwór nie jest chroniony prawem autorskim i znajduje się
w domenie publicznej, co oznacza, że możesz go swobodnie wy-
korzystywać, publikować i rozpowszechniać.
BOLESŁAW PRUS
Kamizelka
Niektórzy ludzie mają pociąg do zbierania osobliwości kosztowniejszych lub mniej
kosztownych, na jakie kogo stać. Ja także posiadam zbiorek, lecz skromny, jak zwykle
w początkach.
Jest tam mój dramat, który pisałem jeszcze w gimnazjum na lekcjach języka
łacińskiego… Jest kilka zasuszonych kwiatów, które trzeba będzie zastąpić nowymi,
jest…
Zdaje się, że nie ma nic więcej oprócz pewnej bardzo starej i zniszczonej kami-
zelki.
Oto ona. Przód spłowiały, a tył przetarty. Dużo plam, brak guzików, na brzegu
dziurka, wypalona zapewne papierosem. Ale najciekawsze w niej są ściągacze. Ten,
na którym znajduje się sprzączka, jest skrócony i przyszyty do kamizelki wcale nie po
krawiecku, a ten drugi, prawie na całej długości, jest pokłuty zębami sprzączki.
Patrząc na to od razu domyślasz się, że właściciel odzienia zapewne co dzień chud-
nął i wreszcie dosięgnął tego stopnia, na którym kamizelka przestaje być niezbędna,
ale natomiast okazuje się bardzo potrzebny zapięty pod szyję ak z magazynu po-
grzebowego.
Wyznaję, że dziś chętnie odstąpiłbym komu ten szmat sukna, który mi robi tro-
chę kłopotu. Szaf na zbiory jeszcze nie mam, a nie chciałbym znowu trzymać chorej
kamizelczyny między własnymi rzeczami. Był jednak czas, żem ją kupił za cenę zna-
komicie wyższą od wartości, a dałbym nawet i drożej, gdyby umiano się targować.
Człowiek miewa w życiu takie chwile, że lubi otaczać się przedmiotami, które przy-
pominają smutek.
Smutek ten nie gnieździł się we mnie, ale w mieszkaniu bliskich sąsiadów. Z okna
mogłem co dzień spoglądać do wnętrza ich pokoiku.
Jeszcze w kwietniu było ich troje: pan, pani i mała służąca, która sypiała, o ile
wiem, na kuferku za szafą. Szafa była ciemnowiśniowa. W lipcu, jeżeli mnie pamięć
nie zwodzi, zostało ich tylko dwoje: pani i pan, bo służąca przeniosła się do takich
państwa, którzy płacili jej trzy ruble¹ na rok i co dzień gotowali obiady.
W październiku została już tylko – pani, sama jedna. To jest niezupełnie sama,
ponieważ w pokoju znajdowało się jeszcze dużo sprzętów: dwa łóżka, stół, szafa…
Ale na początku listopada sprzedano z licytacji niepotrzebne rzeczy, a przy pani ze
wszystkich pamiątek po mężu została tylko kamizelka, którą obecnie posiadam.
Lecz w końcu listopada pewnego dnia pani zawołała do pustego mieszkania han-
dlarza starzyzny i sprzedała mu swój parasol za dwa złote i kamizelkę po mężu za
¹
le
– Królestwo Kongresowe miało własną walutę, ale po powstaniu listopadowym rząd carski
wprowadził rosyjski system monetarny; ludność polska jednak nadal przeliczała ruble i kopiejki na złote
i grosze.  kopiejka =  groszom, (złoty miał  groszy), rubel ( kopiejek) =  złotym i  groszom.
 czterdzieści groszy. Potem zamknęła mieszkanie na klucz, powoli przeszła dziedzi-
niec, w bramie oddała klucz stróżowi, chwilę popatrzyła w swoje niegdyś okno, na
które padały drobne płatki śniegu, i — znikła za bramą.
Na dziedzińcu został handlarz starzyzny. Podniósł do góry wielki kołnierz ka-
poty, pod pachę wetknął dopiero co kupiony parasol i owinąwszy w kamizelkę ręce
czerwone z zimna, mruczał:
— Handel, panowie… handel!…
Zawołałem go.
— Pan dobrodziej ma co do sprzedania? — zapytał wchodząc.
— Nie, chcę od ciebie coś kupić.
— Pewnie wielmożny pan chce parasol?… — odparł Żydek.
Rzucił na ziemię kamizelkę, otrząsnął śnieg z kołnierza i z wielką usilnością począł
otwierać parasol.
— A
a
² mebel!… — mówił. — Na taki śnieg to tylko taki parasol… Ja wiem,
że wielmożny pan może mieć całkiem jedwabny parasol, nawet ze dwa. Ale to dobre
tylko na lato!…
— Co chcesz za kamizelkę? — spytałem.
— Jake kamyzelkie?… — odparł, zdziwiony, myśląc zapewne o swojej własnej.
Ale wnet opamiętał się i szybko podniósł leżącą na ziemi.
— Za te kamyzelkie?… Pan dobrodziej pyta się o te kamyzelkie?…
A potem, jakby zbudziło się w nim podejrzenie, spytał:
— Co wielmożnego pana po take kamyzelkie⁈…
— Ile chcesz za nią?
Żydowi błysnęły żółte białka, a koniec wyciągniętego nosa poczerwieniał jeszcze
bardziej.
— Da wielmożny pan… rubelka! — odparł roztaczając mi przed oczyma towar
w taki sposób, ażeby okazać wszystkie jego zalety.
— Dam ci pół rubla.
— Pół rubla?… taky ubjór?… To nie może być! — mówił handlarz.
— Ani grosza więcej.
— Niech wielmożny pan żartuje zdrów!… — rzekł klepiąc mnie po ramieniu.
— Pan sam wi, co taka rzecz jest warta. To przecie nie jest ubjór na małe dziecko, to
jest na dorosłe osoby…
— No, jeżeli nie możesz oddać za pół rubla, to już idź. Ja więcej nie dam.
— Ino niech się pan nie gniewa! — przerwał mięknąc. — Na moje sumienie, za
pół rubelka nie mogę, ale — ja zdaję się na pański rozum… Niech pan sam powie:
co to jest wart, a ja się zgodzę!… Ja wolę dołożyć, byle to się stało, co pan chce.
— Kamizelka jest warta pięćdziesiąt groszy, a ja ci daję pół rubla³.
— Pół rubla?… Niech będzie już pół rubla!… — westchnął wpychając mi kami-
zelkę w ręce. — Niech będzie moja strata, byle ja z gęby nie robił… ten wjatr!…
I wskazał ręką na okno, za którym kłębił się tuman śniegu.
Gdym sięgnął po pieniądze, handlarz, widocznie coś przypomniawszy sobie, wy-
rwał mi jeszcze raz kamizelkę i począł szybko rewidować jej kieszonki.
— Czegóż ty tam szukasz?
— Możem co zostawił w kieszeni, nie pamiętam! — odparł najnaturalniejszym
tonem, a zwracając mi nabytek dodał:
— Niech jaśnie pan dołoży choć z dziesiątkę!…
— No, bywaj zdrów! — rzekłem otwierając drzwi.
²
a
(jidisz) — piękny.
³
iiei z la
—  groszy było równe  kopiejkom; a pół rubla  kopiejkom.
Kamizelka

— Upadam do nóg!… Mam jeszcze w domu bardzo porządne futro…
I jeszcze zza progu, wytknąwszy głowę, zapytał:
— A może wielmożny pan każe przynieść serki owczych?…
W parę minut znowu wołał na podwórzu: „Handel! handel!…” — a gdym stanął
w oknie, ukłonił mi się z przyjacielskim uśmiechem.
Śnieg zaczął tak mocno padać, że prawie zmierzchło się. Położyłem kamizelkę
na stole i począłem marzyć to o pani, która wyszła za bramę nie wiadomo dokąd,
to o mieszkaniu stojącym pustką obok mego, to znowu o właścicielu kamizelki, nad
którym coraz gęstsza warstwa śniegu narasta…
Jeszcze trzy miesiące temu słyszałem, jak w pogodny dzień wrześniowy rozma-
wiali ze sobą. W maju pani raz nawet — nuciła jakąś piosenkę, on śmiał się czytając
„Kuriera Świątecznego”⁴. A dziś…
Do naszej kamienicy sprowadzili się na początku kwietnia. Wstawali dość rano,
pili herbatę z blaszanego samowaru i razem wychodzili do miasta. Ona na lekcje, on
do biura.
Był to drobny urzędniczek, który na naczelników wydziałowych patrzył z takim
podziwem jak podróżnik na Tatry. Za to musiał dużo pracować po całych dniach.
Widywałem nawet go i o północy, przy lampie, zgiętego nad stolikiem.
Żona zwykle siedziała przy nim i szyła. Niekiedy spojrzawszy na niego przerywała
swoją robotę i mówiła tonem upominającym:
— No, już dość będzie, połóż się spać.
— A ty kiedy pójdziesz spać?…
— Ja… jeszcze tylko dokończę parę ściegów…
— No… to i ja napiszę parę wierszy…
Znowu oboje pochylali głowy i robili swoje. I znowu po niejakim czasie pani
mówiła:
— Kładź się!… Kładź się!…
Niekiedy na jej słowa odpowiadał mój zegar wybijając pierwszą.
Byli to ludzie młodzi, ani ładni, ani brzydcy, w ogóle spokojni. O ile pamiętam,
pani była znacznie szczuplejsza od męża, który miał budowę wcale tęgą. Powiedział-
bym, że nawet za tęgą na tak małego urzędnika.
Co niedzielę około południa wychodzili na spacer trzymając się pod ręce i wracali
do domu późno wieczór. Obiad zapewne jedli w mieście. Raz spotkałem ich przy bra-
mie oddzielającej Ogród Botaniczny od Łazienek. Kupili sobie dwa kufle doskonałej
wody i dwa duże pierniki, mając przy tym spokojne fizjognomie mieszczan, którzy
zwykli jadać przy herbacie gorącą szynkę z chrzanem.
W ogóle biednym ludziom niewiele potrzeba do utrzymania duchowej równo-
wagi. Trochę żywności, dużo roboty i dużo zdrowia. Reszta sama się jakoś znajduje.
Moim sąsiadom, o ile się zdaje, nie brakło żywności, a przynajmniej roboty. Ale
zdrowie nie zawsze dopisywało.
Jakoś w lipcu pan zaziębił się, zresztą nie bardzo. Dziwnym jednak zbiegiem oko-
liczności dostał jednocześnie tak silnego krwotoku, że aż stracił przytomność.
Było to już w nocy. Żona, utuliwszy go na łóżku, sprowadziła do pokoju stróżową,
a sama pobiegła po doktora. Dowiadywała się o pięciu, ale znalazła ledwie jednego,
i to wypadkiem, na ulicy.
Doktór, spojrzawszy na nią przy blasku migotliwej latarni, uznał za stosowne ją
przede wszystkim uspokoić. A ponieważ chwilami zataczała się, zapewne ze zmęcze-
⁴„Kurier Świąteczny” — czasopismo literackie i humorystyczne, zamieszczające również rozrywki
umysłowe; wychodziło w latach –.
Kamizelka

nia, a dorożki na ulicy nie było, więc podał jej rękę i idąc tłumaczył, że krwotok
jeszcze niczego nie dowodzi.
— Krwotok może być z krtani, z żołądka, z nosa, z płuc rzadko kiedy. Zresztą,
jeżeli człowiek zawsze był zdrów, nigdy nie kaszlał…
— O, tylko czasami! — szepnęła pani zatrzymując się dla nabrania tchu.
— Czasami? To jeszcze nic. Może mieć lekki katar oskrzeli.
— Tak… to katar! — powtórzyła pani już głośno.
— Zapalenia płuc nie miał nigdy?…
— Owszem!… — odparła pani, znowu stając.
Trochę się nogi pod nią chwiały.
— Tak, ale zapewne już dawno?… — pochwycił lekarz.
— O, bardzo… bardzo dawno!… — potwierdziła z pośpiechem. — Jeszcze tamtej
zimy.
— Półtora roku temu.
— Nie… Ale jeszcze przed Nowym Rokiem… O, już dawno!
— A!… Jaka to ciemna ulica, a w dodatku niebo trochę zasłonięte… — mówił
lekarz.
Weszli do domu. Pani z trwogą zapytała stróża: co słychać? — i dowiedziała się, że
nic. W mieszkaniu stróżowa także powiedziała jej, że nic nie słychać, a chory drzemał.
Lekarz ostrożnie obudził go, wybadał i także powiedział, że to nic.
— Ja zaraz mówiłem, że to nic! — odezwał się chory.
— O, nic… — powtórzyła pani ściskając jego spotniałe ręce. — Wiem przecie,
że krwotok może być z żołądka albo z nosa. U ciebie pewnie z nosa… Tyś taki tę-
gi, potrzebujesz ruchu, a ciągle siedzisz… Prawda, panie doktorze, że on potrzebuje
ruchu?…
— Tak, tak!… Ruch jest w ogóle potrzebny, ale małżonek pani musi parę dni
poleżeć. Czy może wyjechać na wieś?
— Nie może… — szepnęła pani ze smutkiem.
— No — to nic! Więc zostanie w Warszawie. Ja będę go odwiedzał, a tymczasem
— niech sobie poleży i odpocznie. Gdyby się zaś krwotok powtórzył… — dodał
lekarz.
— To co, panie? — spytała żona blednąc jak wosk.
— No, to nic. Mąż pani wypocznie, tam się zasklepi…
— Tam… w nosie? — mówiła pani składając przed doktorem ręce.
— Tak… w nosie! Rozumie się. Niech pani uspokoi się, a resztę zdać na Boga.
Dobranoc.
Słowa doktora tak uspokoiły panią, że po trwodze, jaką przechodziła od kilku
godzin, zrobiło się jej prawie wesoło.
— No, i cóż to tak wielkiego! — rzekła, trochę śmiejąc się, a trochę popłakując.
Uklękła przy łóżku chorego i zaczęła całować go po rękach.
— Cóż tak wielkiego! — powtórzył pan cicho i uśmiechnął się. — Ile to krwi
na wojnie z człowieka upływa, a jednak jest potem zdrów!…
— Już tylko nic nie mów — prosiła go pani.
Na dworze zaczęło świtać. W lecie, jak wiadomo, noce są bardzo krótkie.
Choroba przeciągnęła się znacznie dłużej, niż myślano. Mąż nie chodził już do
biura, co mu tym mniej robiło kłopotu, że jako urzędnik najemny nie potrzebował
brać urlopu, a mógł wrócić, kiedy by mu się podobało i — o ile znalazłby miejsce.
Ponieważ gdy siedział w mieszkaniu, był zdrowszy, więc pani wystarała się jeszcze
o kilka lekcji na tydzień i za ich pomocą opędzała domowe potrzeby.
Kamizelka

Wychodziła zwykle do miasta o ósmej rano. Około pierwszej wracała na parę go-
dzin do domu, ażeby ugotować mężowi obiad na maszynce, a potem znowu wybiegała
na jakiś czas.
Za to już wieczory spędzali razem. Pani zaś, aby nie próżnować, brała trochę więcej
do szycia.
Jakoś w końcu sierpnia spotkała się pani z doktorem na ulicy. Długo chodzili
razem. W końcu pani schwyciła doktora za rękę i rzekła błagalnym tonem:
— Ale swoją drogą, niech pan do nas przychodzi. Może też Bóg da!… On tak się
uspokaja po każdej pańskiej wizycie…
Doktór obiecał, a pani wróciła do domu jakby spłakana. Pan też, skutkiem przy-
musowego siedzenia, zrobił się jakiś drażliwy i zwątpiały. Zaczął wymawiać żonie, że
jest zanadto o niego troskliwa, że on mimo to umrze, a w końcu zapytał:
— Czy nie powiedział ci doktór, że ja nie przeżyję kilku miesięcy?
Pani zdrętwiała.
— Co ty mówisz? — rzekła. — Skąd ci takie myśli?
Chory wpadł w gniew.
— Oo, chodźże tu do mnie, tu!… — mówił gwałtownie, chwytając ją za ręce. —
Patrz mi prosto w oczy i odpowiadaj: nie mówił ci doktór?
I utopił w niej rozgorączkowane spojrzenie. Zdawało się, że pod tym wzrokiem
mur wyszeptałby tajemnicę, gdyby ją posiadał.
Na twarzy kobiety ukazał się dziwny spokój. Uśmiechała się łagodnie, wytrzy-
mując to dzikie spojrzenie. Tylko jej oczy jakby szkłem zaszły.
— Doktór mówił — odparła — że to nic, tylko że musisz trochę wypocząć…
Mąż nagle puścił ją, zaczął drżeć i śmiać się, a potem machając ręką rzekł:
— No, widzisz, jakim ja nerwowy!… Koniecznie ubrdało mi się, że doktór zwątpił
o mnie… Ale… przekonałaś mnie… Już jestem spokojny!…
I coraz weselej śmiał się ze swoich przywidzeń.
Zresztą taki atak podejrzliwości nigdy się już nie powtórzył. Łagodny spokój żony
był przecie najlepszą dla chorego wskazówką, że stan jego nie jest zły.
Bo i z jakiej racji miał być zły?
Był wprawdzie kaszel, ale — to z kataru oskrzeli. Czasami, skutkiem długiego
siedzenia, pokazywała się krew — z nosa. No, miewał też jakby gorączkę, ale właściwie
nie była to gorączka, tylko — taki stan nerwowy.
W ogóle czuł się coraz zdrowszy. Miał nieprzepartą chęć do jakichś dalekich
wycieczek, lecz — trochę sił mu brakło. Przyszedł nawet czas, że w dzień nie chciał
leżeć w łóżku, tylko siedział na krześle ubrany, gotowy do wyjścia, byle go opuściło
to chwilowe osłabienie.
Niepokoił go jeden szczegół.
Pewnego dnia kładąc kamizelkę uczuł, że jest jakoś bardzo luźna.
— Czybym aż tak schudł?… — szepnął.
— No, naturalnie, że musiałeś trochę zmizernieć — odparła żona. — Ale przecież
nie można przesadzać…
Mąż bacznie spojrzał na nią. Nie oderwała nawet oczu od roboty. Nie, ten spokój
nie mógł być udany!… Żona wie od doktora, że on nie jest tak znowu bardzo chory,
więc nie ma powodu martwić się.
W początkach września nerwowe stany, podobne do gorączki, występowały coraz
silniej, prawie po całych dniach.
— To głupstwo! — mówił chory. — Na przejściu od lata do jesieni najzdrow-
szemu człowiekowi trafia się jakieś rozdrażnienie, każdy jest nieswój… To mnie tylko
dziwi: dlaczego moja kamizelka leży na mnie coraz luźniej?… Strasznie musiałem
Kamizelka

[ Pobierz całość w formacie PDF ]