Przebóstwienie człowieka wg św. Jana od Krzyża(2), • PDF, mistyka

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Ks. Marek Chmielewski
PRZEBÓSTWIENIE CZŁOWIEKA
WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA OD KRZYŻA

Przebóstwienie człowieka stanowi centralny temat pism św.
Jana od Krzyża. Potwierdza to sam autor w piątym rozdziale dru-
giej księgi
Drogi na Górę Karmel
. Rozdział ten uważa się za je-
den z najbardziej klasycznych tekstów na temat przebóstwienia
człowieka
1
. Wszystko w jego doktrynie wyjaśnia się w odniesieniu
do esencjalnego zjednoczenia z Bogiem w miłości, które jest in-
nym aspektem przebóstwienia
2
. Zwracają na to uwagę liczni ko-
mentatorzy doktryny mistycznej św. Jana od Krzyża, czego przy-
kładem są interesujące studia monograficzne na ten temat
3
.
Przebóstwieniu człowieka hiszpański Mistyk poświęca niemal
w całości dwa dzieła:
Pieśń duchowa
i
Żywy płomień miłości
, jak
również szereg zdań w
Nocy ciemnej
i w
Drodze na Góre Karmel
.
Znamienne jest jednak to, że samo pojęcie przebóstwienia
(
endiosamiento
) w pismach św. Jana od Krzyża występuje dość
rzadko. Ze względu na złożoność procesu przemienienia duszy w
Boga tak, iż staje się ono niemożliwe do wypowiedzenia
4
, posłu-
guje się on innymi pojęciami bliskoznacznymi. Na szczególną
uwagę zasługują takie pojęcia jak: „
comunicaciones
”, „
divinizar
”,
—————————

Wydrukowano w: „Ateneum Kapłańskie” 117(1991), s. 54-67.
1
Zob. Eulogio de San Juan de la Cruz,
La transformacion total del alma en
Dios segun San Juan de la Cruz
, Madrid 1963, 27.
2
F. Ruiz-Salvador,
Giovanni della Croce
, w:
La Mistica. Fenomenologia e
riflessione teologica
, red. E. Ancilli, M. Paparozzi, Roma 1984, t. 1, 560.
3
Cecilia del Nacimiento,
Tratado de la transformacion del alma en Dios
,
Toledo 1914; Gabriele de Santa Maria Magdalene,
L’union transformante selon
Saint Jean de la Croix
, „Vie Spirituaelle” 8(1927), t. 16, 81-92; Crisogono de Je-
sus Sacramentado,
San Juan de la Cruz: Su obra cientifica y su obra literaria
,
Avila 1929, t. 1, 352; Eulogio de San Juan de la Cruz, dz. cyt.; P. Nicotra,
L’uomo
alla ricerca di Dio. Il pensiero di San Giovanni della Croce
, Roma 1970, 50-51.
4
Żywy płomień miłości
, 3, 8; zob. Eulogio de San Juan de la Cruz, dz. cyt.,
152.
1

matrimonio espiritual
”, „
participacion
”, „
perfeccion
”, „
toques
”,

transformación
” i „
unión
”. Najczęściej występującymi słowami
są „
unión
” i „
transformación
”. Wszystkie dotyczą tej samej rze-
czywistości, chociaż ujmują ją każde pod innym kątem. Podejmu-
jąc zagadnienie przebóstwienia człowieka według św. Jana od
Krzyża należy zatem skupić uwagę na tych kluczowych pojęciach.
Punktem wyjścia w badaniach nad przebóstwieniem człowie-
ka jest sama koncepcja człowieka u hiszpańskiego Mistyka. Zarys
jego antropologii prowadzi z kolei do refleksji nad zamieszkiwa-
niem poszczególnych Osób Trójcy Świętej w człowieku i określo-
nymi skutkami, jakie wywołują.
1. Antropologia mistyczna św. Jana od Krzyża
W swojej doktrynie mistycznej Doktor Kościoła łączy arysto-
telizm z chrześcijańskim neoplatonizmem. Szczególnym terenem
tej symbiozy jest właśnie antropologia
5
.
Zdaniem Świętego, życie ludzkie przebiega na trzech płasz-
czyznach: zmysłowej, duchowej i mistycznej. Poziom życia zmy-
słowego pozwala człowiekowi kontaktować się z otaczającym go
światem. Poziom życia duchowego, to przede wszystkim obszar
działania władz duchowych: rozumu, pamięci i woli, dzięki któ-
rym może odkrywać nadprzyrodzony wymiar świata. Poziom ży-
cia mistycznego zasadniczo wymyka się obserwacji psychologicz-
nej. Obejmuje on bowiem szczyt duszy — jej centrum, czyli sub-
stancję, w której człowiek może bezpośrednio doświadczać Boga.
Niemniej jednak szczegółowe analizy psychologiczno-teologiczne,
jakich dokonuje św. Jan od Krzyża odnośnie najwyższego pozio-
mu życia człowieka, nadają jego antropologii niepowtarzalną
wartość i wysługują mu tytuł Doktora Kościoła
6
.
—————————
5
Zob. H. Sanson,
L’esprit humain selon Saint Jean de la Croix
, Paris 1953,
49; E. de la Virgen del Carmen,
La antropologia sanjuanista
, „El Monte Car-
melo” 69(1961), 56. P. Nicotra, dz. cyt., 51-61.
6
V. Capanaga,
San Juan de la Cruz. Valor psicologico de su doctrina
, Ma-
drid 1950, 129.
2
Święty Karmelu zaznacza, że życie na tych trzech poziomach
ujawnia trzy zasadnicze cechy: nieciągłość afektywną, nieciągłość
psychologiczną i ciągłość ontologiczną.
Nieciągłość afektywna w antropologii św. Jana od Krzyża
oznacza charakterystyczne dla ludzkiej egzystencji rozdarcie po-
między ciałem i duchem, starym i nowym człowiekiem, pomiędzy
pożądaniem a miłością. Powoduje ono niestabilność uczuć i pra-
gnień. Według naszego Mistrza, ta nieciągłość afektywna jest po-
dwójna. Występuje w jednej formie na etapie przechodzenia od
postawy posiadania do duchowego ubóstwa i w innej formie na
etapie przejścia od duchowego ubóstwa do zrównania z Bogiem w
miłości. Korelatem tych etapów jest w nauce Świętego bierna noc
zmysłów i bierna noc ducha
7
.
Nieciągłość psychologiczna polega na dwoistości dążeń samej
duszy. Jedne dążenia koncentrują się wokół zmysłów, drugie ma-
ją ukierunkowanie nadprzyrodzone — ku Bogu
8
.
Swoisty dualizm w strukturze ludzkiej duszy wskazuje na sub-
stancjalną jedność z ciałem. Bez względu na zmiany zachodzące
w duszy zawsze pozostaje ona związana z tym samym ciałem. Ist-
nieje zatem ontologiczna ciągłość . Nie ma więc wątpliwości, że —
według hiszpańskiego mistyka — do zjednoczenia z Bogiem nie
idzie się przez wyzwolenie duszy z ciała, ale przez wewnętrzną in-
tegrację. Temu celowi służą wszelkie wyrzeczenia i oczyszczenia.
Jest on zatem daleki od zarzucanego mu często manichejskiego
ascetyzmu
9
.
Pomimo całej tej złożoności natury ludzkiej istnieje pierwot-
ny, scalający ją dynamizm — zjednoczenie z Bogiem w miłości.
Temu ostatecznie podporządkowane są wszystkie inne elementy
ludzkiej natury
10
.
Uważna lektura dzieł naszego autora pozwala dostrzec zarów-
no antropologiczny optymizm, kiedy mówi o człowieku takim, ja-
—————————
7
H. Sanson, dz. cyt., 49-51.
8
Tamże, 54-64.
9
Tamże, 65.
10
F. Urbina,
La persona humana en San Juan de la Cruz
, Madrid 1956,
272.
3
kim był w chwili stworzenia, jak i egzystencjalny pesymizm, kiedy
opisuje rzeczywistość, w której żyje chrześcijanin powołany do
zjednoczenia z Bogiem. Wyraźnie zaznacza się u niego kontrast
pomiędzy ontologiczną harmonią, a dysharmonią funkcjonalną.
Przejawy ontologicznej harmonii obserwuje się we współzależno-
ści ciała i psychiki człowieka, zmysłów i rozumu, oraz współza-
leżności funkcji intelektualnych i afektywnych
11
. Tej harmonii na-
turalnej przeciwstawia się dysharmonia funkcjonalna, zwłaszcza
w dziedzinie moralnej. Zakłóca ona dzieło udoskonalania czło-
wieka. Jest następstwem grzechu pierworodnego, który pozosta-
wił w ludzkiej psychice cztery rany, które nigdy nie goją się zu-
pełnie. Są to: ignorancja intelektualna, słabość woli, wyczerpanie
popędów i nieporządek w pożądliwościach
12
.
Z tego wynika postulat oczyszczenia i powrotu do pierwotnej
sprawiedliwości
13
. Nie chodzi oczywiście o dosłowny powrót do
stanu rajskiego, który jest niemożliwy, ale o analogię. Wzorem
stanu pierwotnej sprawiedliwości jest Chrystus. Zaś sposobem
doskonałego oczyszczenia — Jego Męka Krzyżowa
14
. Z tego też
względu zjednoczenie przebóstwiające ma wyraźną perspektywę
chrystologiczną.
Cała antropologia św. Jana od Krzyża zaczyna się i kończy w
Bogu. Ten ruch człowieka ku Bogu streszcza się w postawie „wy-
chodzenia”. Ma on dwie fazy: wyjście ze siebie, tzn. uwolnienie
się od wszelkich przejawów dysharmonii funkcjonalnej i otwarcie
się na Boga
15
. Posługując się językiem współczesnej filozofii egzy-
—————————
11
Eulogio de la Virgen del Carmen, art. cyt., 79.
12
STh I-II, q. 85, a. 1.
13
Zob. np.
Pieśń duchowa
, 3, 9; 38, 3.
14
Tamże, 23, 1-3.
15
Doskonałą ilustracją tego procesu wychodzenia ze siebie, aby dojść do
Boga są typowe dla jego doktryny antynomie, np.:
„By dojść do smakowania wszystkiego,
nie chciej smakować czegoś w niczym.
By dojść do posiadania wszystkiego,
nie chciej posiadać czegoś w niczym.
By dojść do tego, byś był wszystkim,
nie chciej być czymś w niczym...”. —
Droga na Górę Karmel
, I, 13, 11,
4
stencjalnej można by proces owego „wychodzenia” scharaktery-
zować pojęciami: wolność „od” i wolność „do”.
Jak wynika z powyższego szkicu, człowiek w antropologii św.
Jana od Krzyża — twierdzi jeden z autorów — chociaż jest „bytem
sam ze siebie pustym, jednakże otwartym na Boga”, tzn. podat-
nym na mistyczne przeobrażenie
16
.
2. Natura przeobrażenia mistycznego
„Przemienienie duszy w Boga jest niemożliwe do wypowie-
dzenia — stwierdza św. Jan od Krzyża. — Wszystko, co się da po-
wiedzieć, można zawrzeć w tym zdaniu: dusza stała się Bogiem z
Boga przez uczestnictwo w Nim i w Jego przymiotach...”
17
. Dlate-
go ani sam Autor, ani komentatorzy jego pism niewiele mówią na
temat samej istoty przeobrażenia duszy w Bogu
18
. Doktor Karme-
lu raczej skupia się na opisie zewnętrznych jego przejawów.
Z filozoficznego punktu widzenia przebóstwienie dotyczy tyl-
ko aspektów akcydentalnych. Polega więc na zmianie formy by-
towania, a nie na zmianie substancjalnej, co groziłoby pante-
izmem, który został stanowczo potępiony przez Kościół. Przebó-
stwienie nie jest także anihilacją, ontologicznym zatracaniem
własnej tożsamości, roztopieniem się bytu ludzkiego w Bycie Bo-
żym, ani jedynie intelektualnym oglądem Jedności Bóstwa w jego
aspektach filozoficznych. Św. Jan od Krzyża wyraźnie podkreśla
dystynkcję i nieidentyczność substancji, pisząc m.in.: „W tych za-
ślubinach dokonuje się tak ścisłe połączenie dwóch natur i takie
zespolenie ludzkiej i boskiej natury, że nie tracąc swego bytu każ-
da z nich zdaje się być Bogiem”
19
. „[...] rozum tej duszy jest ro-
zumem Bożym, jej wola jest wolą Bożą, jej pamięć jest wieczystą
pamięcią Bożą i jej rozkosz jest rozkoszą Bożą . Substancja tej du-
szy nie jest wprawdzie substancją Boga, gdyż dusza nie może się
—————————
16
F. Urbina, dz. cyt., 197.
17
Żywy płomień miłości
, 3, 8.
18
Eulogio, dz. cyt., 151.
19
Pieśń duchowa
, 22, 5.
5
[ Pobierz całość w formacie PDF ]