Przesłanki tworzenia podręcznika do nauczania języka ojczystego w klasach niższych(1), MUZYKA, różne, ...

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Przesłanki tworzenia podręcznika do nauczania języka ojczystego w klasach niższychPodręcznik jest jednym z najczęściej stosowanych środków dydaktycznych. Zdaniem Ziemowita Włodarskiego „podręcznik nowy musi przyczyniać się do kształtowania wiedzy rzeczywiście twórczej, usprawniającej działanie jednostki, wpływającej podwyższająco na jej funkcjonowanie w różnych dziedzinach i stanowiącej narzędzie dalszego poznawania rzeczywistości”.1Czesław Kupisiewicz wyznacza podręcznikowi rolę uzupełniającą w stosunku do „żywego nauczania”, to znaczy traktuje go jako jeden ze środków dydaktycznych służących do:a) opanowania nowych wiadomości z danej dziedziny wiedzy, łącznie z ich uporządkowaniem i utrwaleniem;b) kształtowania nowych oraz utrwalania już posiadanych umiejętności i nawyków, w tym umiejętności samokształcenia;c) całościowego i równocześnie problemowego ujmowania zagadnień, zdobywania nowych wiadomości i umiejętności poprzez racjonalne posługiwanie się już posiadaną wiedzą;d) kształtowania nawyku systematycznej kontroli, oceny oraz korekty przebiegu i wyników uczenia się;e) rozumienia treści czytanego tekstu, co będzie wyrażało się w umiejętności: powtarzania z pamięci najważniejszych wiadomości, rozpoznawania desygnatów opisywanych pojęć wśród desygnatów pojęć bliskoznacznych; egzemplifikowania, za pomocą odpowiednich przykładów, głównych tez danego rozdziału czy podrozdziału; wyjaśniania związków i zależności zachodzących między charakteryzowanymi w podręczniku rzeczami, zjawiskami, wydarzeniami, procesami itp.2Wincenty Okoń stwierdza, że główna funkcja podręcznika sprowadza się do tego, że ma być on przewodnikiem ucznia w poznawaniu świata. Z tej funkcji wynikają funkcje szczegółowe: funkcja informacyjna, funkcja badawcza, funkcja operacyjna i funkcja samokształceniowa.3Funkcja informacyjna polega na tym, że podręcznik powinien podawać informacje odpowiednio pod względem logicznym, rzeczowym i psychologicznym usystematyzowane. Nie chodzi tu tylko o gotowe informacje, lecz o informacje dotyczące sposobu zdobywania innych, dalszych informacji. Na walory informacyjne podręcznika wpływa jego forma, na którą składają się:- żywy i bogaty język,- przemawiające do wyobraźni przykłady, a do rozumu - argumenty,- unikanie tak często spotykanej druzgocącej przewagi zdań opisowych nad wyjaśniającymi,- przedstawianie trudnych i złożonych problemów w sposób możliwie prosty i zrozumiały.4Funkcja badawcza sprowadza się do problemowego ujęcia treści podręcznika, do pytań i dyrektyw badawczych organizujących samodzielną działalność uczniów oraz prowadzenie dostępnych uczniowi badań.Funkcja praktyczna polega na przygotowaniu uczniów w oparciu o zawartą wiedzę do przetwarzania rzeczywistości. WedługOkonia „chodzi tu, z jednej strony, o ukazywanie praktycznychkonsekwencji poznawania rzeczywistości przez człowieka, a z drugiej - o materiał do ćwiczeń i zadań wyrabiających rozmaite sprawności praktyczne oraz dających impulsy do działalności praktycznej”.5Funkcja samokształceniowa oznacza „...budzenie i rozwijanie zdolności poznawczych, technicznych i artystycznych człowieka, jego zainteresowań i pozytywnej motywacji w procesie uczenia się”.6 Stąd ważna jest „...pomysłowość w doborze treści, w umiejętności kształtowania zainteresowań, w łączeniu teorii z praktyką, w bogactwie „otwartych” sytuacji, które zaciekawiają i pobudzają do samodzielnego rozwiązywania problemów teoretycznych i praktycznych...”7Podręcznikom w nauczaniu początkowym Marian Lelonek przypisuje następujące funkcje: motywacyjną, informacyjną, badawczą, ćwiczeniową i kontrolną.8 Wymienione funkcje odpowiadają głównym ogniwom procesu kształcenia, tj.- uświadomienie uczniom celów i zadań nauczania - uczenia się: - funkcja motywacyjna;- zaznajamianie z nowym materiałem - funkcja informacyjna;- posługiwanie się zdobytą wiedzą w praktyce, kształcenie podstawowych umiejętności badawczych niezbędnych dla poznawania świata - funkcja badawcza;- utrwalenie wiadomości, wyrabianie u uczniów umiejętności i nawyków - funkcja ćwiczeniowa;- kontrola wiadomości i umiejętności - funkcja kontrolna.Funkcja motywacyjna sprowadza się do pobudzania aktywności poznawczej ucznia i racjonalnego sterowania nią. Chodzi o to, aby zapewnić uczniom wiedzę typu „wiedzieć, dlaczego”.Urzeczywistnienie funkcji informacyjnej daje uczniom podstawy usystematyzowanej pod względem logicznym, rzeczowym i psychologicznym wiedzy o rzeczywistości, wyrażającej się w formie „wiedzieć, że”. Źródłem informacji w podręcznikach nauczania początkowego jest tekst, ilustracja, schemat, polecenie, by poszukać danych, by wykonać zadanie. Często jest to informacja, jak zdobywać dalsze informacje z innych źródeł.9 Funkcja informacyjna podręcznika stanowi punkt wyjścia funkcji badawczej.Funkcja badawcza polega na pobudzaniu uczniów do samodzielnego zdobywania wiedzy i racjonalnego posługiwania się nią w praktyce. Niezbędne jest tu realizowanie zasady „najpierw pomyśl, potem zrób”.10Funkcja ćwiczeniowa oznacza zapewnienie uczniom podstawowych umiejętności umysłowych i praktycznych, niezbędnych do poznawania jak i rozumienia rozpatrywanych zjawisk, wydarzeń, procesów oraz rzeczy. Wiąże się ona z zawartym w podręczniku materiałem do ćwiczeń i zadań wyrabiających rozmaite sprawności oraz zachęcających do działania praktycznego.Funkcja kontrolna traktuje o posługiwaniu się wiedzą zdobytą wcześniej, o zastosowaniu niektórych wiadomości i umiejętności, o rozwiązywaniu przez uczniów nowych problemów. Wyposażenie w wiedzę typu „wiedzieć, jak” to końcowy efekt tej funkcji podręcznika.11Według Marii Nagajowej podręczniki języka polskiego dla klas IV-VIII spełniają następujące funkcje:1. funkcja informacyjna - oznacza, że podręcznik daje wiedzę, określoną w programie nauczania języka polskiego. Wiedza ta jest zawarta w tekstach literackich o wartościach poznawczych, w tekstach naukowych i popularnonaukowych, często zbeletryzowanych;2. funkcja badawcza - polega na tym, że zadania zawarte w obudowie metodycznej organizują samodzielną działalność myślową ucznia związaną z czytaniem i omawianiem dzieła literackiego;3. funkcja operacyjna - zawarta jest w proponowanych ćwiczeniach różnego rodzaju;4. funkcja samokształceniowa - jest realizowana wówczas, gdy określone treści podręcznikowe budzą zainteresowania i motywację uczenia się.12Analiza przedstawionych funkcji podręcznika wskazuje na ich zbieżność. Zauważyć można mocno zaakcentowaną sprawę wielostronnego wykorzystania podręcznika w procesie dydaktycznym.W Polsce ogólną typologią podręczników zajmował się Zygmunt Mysłakowski, który wyróżnił:1) podręcznik właściwy - jest nim książka ściśle związana z programem i kursem danego przedmiotu (podręcznik systematyczny oraz podręcznik do ćwiczeń i zajęć praktycznych);2) uzupełniająca książka do czytania - jest to książka, która wspiera uczenie się danego przedmiotu;3) książki podręczne - są to wszelkiego rodzaju słowniki, encyklopedie.13Wincenty Okoń, opierając się na klasyfikacji Mysłakowskiego, uzupełnił kategorię podręczników właściwych o dwa typy podręcznika właściwego. Wyróżnił on:1) podręcznik uniwersalny - jest to książka która, zawiera tekst systematyczny, prezentujący za pomocą słów i sposobów graficznych daną dziedzinę rzeczywistości, a obok tego problemy do rozwiązania, pomysły badawcze, ćwiczenia i zadania praktyczne;2) podręcznik systematyczny - obejmuje uporządkowaną wiedzę w zasadzie odpowiadającą rocznemu programowi jakiegoś przedmiotu;3) podręcznik do ćwiczeń i zajęć praktycznych - książka ta może mieć charakter podręcznika zwartego, jak np. zbiory zadań matematycznych, książka do ćwiczeń gramatycznych;4) podręcznik programowy, który może obejmować część rocznego kursu danego przedmiotu lub jego całość.14Biorąc pod uwagę wymienione klasyfikacje, Tadeusz Wróbel w nauczaniu początkowym wyróżnia cztery rodzaje podręczników:1. podręcznik uniwersalny - jest nim książka, która realizuje zadania danego przedmiotu w różnych klasach. Obejmuje teksty, ilustracje, ćwiczenia i przykłady rozwiązań metodycznych, graficzne wyodrębnienia, zadania praktyczne, problemy do rozwiązania itd.;2. podręcznik systematyzujący - obejmuje wiedzę odpowiadającą w zasadzie rocznemu kursowi danego przedmiotu w określonej klasie. Może on też zawierać mniejszy zakres materiału przeznaczonego na okres krótszy niż rok;3. podręczniki do ćwiczeń i zajęć praktycznych - mają szeroką i zróżnicowaną skalę. Zaliczymy do nich: ćwiczenia do elementarzy, ćwiczenia do sprawdzania zrozumienia treści, oddzielne ćwiczenia słownikowo-stylistyczne i gramatyczno-ortograficzne, ćwiczenia mające na celu doskonalenie techniki rachunkowej, jak również dokonywanie różnych pomiarów;4. książka uzupełniająca, zalecana do użytku szkolnego - jest podręcznikiem pomocniczym. Charakteryzuje się żywymi i urozmaiconymi tekstami, różnorodnymi ilustracjami oraz wielostronnie opracowanymi ćwiczeniami aktywizującymi ucznia.15Krystyna Lenartowska podkreśla, że w wykazie podręczników szkolnych do języka polskiego dla klas niższych pojawiają się ciągle nowe pozycje. Są to:- książki, które stanowią tylko zbiory tekstów,- książki, które poza tekstami literackimi zawierają zestawy poleceń, których wykonywanie przez uczniów pozwala realizować zadania kształcenia literackiego i kulturalnego,- podręczniki integrujące ws... [ Pobierz całość w formacie PDF ]