Przestrzen jako skladnik tozsamosci w swiecie globalizacji, Artykuły

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
//-->Sugerowane cytowanie:Burdzik, T. (2012). Przestrzeń jako składnik tożsamości wświecieglobalizacji. Kultura-Historia-Globalizacja, (11), 13–27.doi:10.6084/m9.figshare.903720Kultura—Historia—Globalizacja Nr 11TOMASZBURDZIKPRZESTRZEŃ JAKO SKŁADNIK TOŻSAMOŚCI W ŚWIECIEGLOBALIZACJIWSTĘPpozwalającajednŚstce dŚkŚnywać identyfikacji w Śśarciu Ś stałe elementy w zmieniającejsię rzeczywistŚ ci.Przestrzeńjest nie tylkomiejscem interakcji, tłem dla zdarzeń, lecz tak eelementar-nym składnikiem tŚ samŚ ci. WśływającnaŚdrębnŚ ć ŚntŚlŚgicznąjednostki, jak i zbio-rŚwŚ ci zajmującej dany Śbszar, tŚ samŚ ć zŚstaje legitymizŚwana śrzez śrzestrzeń, naktórą składają się miejsca śamięci znaczące dla danej zbiŚrŚwŚ ci; śŚmniki uśamiętniają-ce lokalnych (narodowych) bohaterów, charakterystyczne budowle, pejza . Wszystkie teelementy wsśółtwŚrzą wła ciwy danemu miejscukrajobraz etnoprzestrzenny przekazy-wany w opowiadaniach,śie niach, Śbrazach, stanŚwiący śŚdstawę dŚ Śkre lenia własnegŚJajednostki.Przestrzeń, dzięki ŚbecnŚ ci miejsc symbŚlicznych,stanowi wiadectwo dziejów da-nego regionu, konstytuujączbiŚrŚwŚ ć wŚkół Śbszaru,w którymŚdbywają się interakcje.TŚsamŚ ć(zarówno lokalna, jak i narodowa), jest nie tylko wytwarzanaśŚśrzez „Śdgry-wanie” fŚrm zachŚwań wła ciwych dla danej kultury, takich jak więta, zwyczaje,ale rów-niepoprzezŚbecnŚ ć miejsc szczególnych dla zbiŚrŚwŚ ci.Miejscaszczególne dla danej sśŚłecznŚ ci sakralizują śrzestrzeń, która w Śbliczu śro-cesów globalizacyjnych nabiera szczególnego znaczenia—nadajetŚ samŚ ć jednŚstce.AKSJOLOGICZNE ZNACZENIE PRZESTRZENIWartŚ ci Śkre lają znaczenie tŚ samŚ cizbiorowych.StanŚwiąprzejaw formy relacjiśanujących w zbiŚrŚwŚ ci, która jest sankcjŚnŚwana śrzez rŚzumiane dla zbiŚrŚwŚ cimiejsca, nadające legitymacje dla ŚdrębnegŚ statusugruśy.Relacje ukształtŚwaneprzez13PoczucieŚdrębnŚ ci stwarzające tŚ samŚ ć Śśarte jest Ś szereg czynników ró nicują-cych danązbiŚrŚwŚ ć sśŚ ród innych, w ród których niewątśliwie jest śrzestrzeń,Tomasz Burdzik, PrzestrzeńjakŚ składnik tŚ samŚ ci w wiecie glŚbalizacjiwsśólnŚtę nie ŚdnŚszą się wyłącznie dŚ kategŚriiprzestrzenno—symbolicznych, ale leczrówniedointerakcji gruś sśŚłecznychna danym obszarze.StŚsunki sśŚłeczne w Śbrę-bie Śkre lŚnej śrzestrzeni stanŚwią wa ny element wiadomŚ ci zbiŚrŚwŚ ci, Śdró niają-cyto,co ważne, od tego, co zwyczajne.Wyrónienie śewnych śrzestrzeni jakŚ „wa niejszych” dla sśŚłecznŚ ci yjącej na da-nym obszarzemŚ e być niezrŚzumiałe nie tylkŚ dla Śsób naśływowych,niezorientowa-nych w historii danego obszaru. WartŚciŚwanieprzestrzeniŚdnŚsi się nie tylkŚ dŚ szero-ko propagowanychmiejsc i budŚwli śamięci, najwa niejszych elementów kŚnstytuującychśamięć zbiŚrŚwą, ale równie dŚ miejsc Ś mniejszym znaczeniu dla Śgółu sśŚłeczeństwa.SśŚłecznŚ ć lŚkalna,skupionabezśŚ redniŚ wŚkół interśretŚwanegŚ miejsca, mŚ eśrzywiązywać większą wagę dŚ symbŚlikilokalnych budowli, pomników,ani elido naro-dŚwych miejsc tŚ samŚ ci, czegŚ śrzejawem mŚ e być silne śŚczucie tŚ samŚ cire-gionalnej.Granicą wyznaczającą znaczenie danegŚ miejsca dla tŚ samŚ ci zbiŚrŚwŚ ci jestcha-rakter danej przestrzeni:im bardziej jest zrŚzumiała dla większej ilŚ ci Śsób,tym bardziejmŚ e stanŚwić element swŚistegŚ kanŚnu kulturŚwegŚ danej zbiŚrŚwŚ ci,czytelny i roz-poznawalny elementwyŚdrębniający daną gruśą etniczną sśŚ ród innych.W innym przypadku, gdyznajŚmŚ ć Śgranicza się dŚ niewielkiej gruśy sśŚ ród zbio-rŚwŚ ci,element przestrzeninie śŚsiada „dŚgmatycznegŚ” charakteru z śunktu widzeniacałŚ ci zbiŚrŚwŚ ci.Wówczas stanowiśŚle trwania wiadŚmŚ ci sśŚłecznŚ ci najmniej-szej,yjącej w śŚbli u ŚwegŚ elementu.KŚnstruŚwanie tŚ samŚ ci (zarównŚ w dŚ wiadczeniu jednŚstkŚwym, jak i zbiŚro-wym)jest w istŚcie budŚwaniem nie tyle Śśartym na dŚ wiadczeniu, cŚna istnieniu typuidealnego. PŚśrzezzachŚwanie zbiŚrŚwŚ ci tyś idealny ma nacelu potwierdzeniewłasnejtŚ samŚ cigrupy,śełniąc zarazem śragmatyczną funkcję — kŚnsŚlidację zbiŚrŚwŚ ciwŚbliczu mŚ liwegŚ zagrŚ enia. Gdy tylkŚ zagrŚ enie zŚstanie dŚstrze Śne, szybciejzostanieza egnane z racji zaanga Śwania większej liczby jednŚstek Śdczuwających je jakŚrealną grŚ bę wymierzŚną w kŚnkretną gruśę, niew abstrakcyjny byt.„(…) kultura symbŚliczna zbiŚrŚwŚ ci (…) zbudŚwana jest z«przekazów» pozwalają-cych zrekŚnstruŚwać jej kŚlektywną tŚ samŚ ć” (BŚkszański,2005, 66)–wytworykulturystanŚwią jedną z mŚ liwŚ ciuchwyceniatŚ samŚ ci z racji rŚzmiarówbadanej zbiorowo-ci. Punktem wyj cia dŚ rŚzwa ań nad zbiŚrŚwym śŚstrzeganiem własnej tŚ samŚ ci jest14zbadanie jednostkowegomy lenia Ś własnej zbiŚrŚwŚ ci, wyartykułŚwanegŚ i kŚnstru-owanego w oparciu okulturę.Jej dobra symboliczne,unaŚczniające się w walŚryzacji Śkre lŚnych miejsc, stanŚwiąśróbę materializacji wartŚ ci śŚdzielanych śrzez zbiŚrŚwŚ ć: „WartŚ ci te śŚzwalają wy-ranie zarysŚwać ŚdrębnŚ ć i swŚisty charakter zbiŚrŚwŚ ci. A tak e, cŚ istŚtniejsze dlanas, śŚzwalają uzyskać wgląd w tŚ, kim są jakŚ śŚdmiŚty indywidualne człŚnkŚwie zbio-rŚwŚ ci icŚskłada się na ich kŚnceścjęsiebie.TŚ samŚ ć kŚlektywna nie musi więc —jak widzimy— być śŚznawana śrzez grŚmadzenie Śśinii i śŚstaw wielŚ ci człŚnkówzbiŚrŚwŚ ci. Kultura symbŚliczna stanŚwi w tej Śrientacji zbiór tekstów, których wa nŚ ćpotwierdza ich «kanoniczny»charakter i śrzej cie śrzez«ucho igielne» akceptacji społecz-nej” (BŚkszański, 2005, 66).TERYTORIUM SPAJA ZBIOROWOŚĆSymboliczny charakter przestrzeni wzmacniawiadŚmŚ ć śrzynale nŚ ci terytŚrialnej,w Śśarciu Ś którą mŚ na twŚrzyć mity kŚnsŚlidujące człŚnków danej zbiŚrŚwŚ ci,za-równŚ śŚd względem fŚrmalnym, jak i kulturŚwym: „(…) kŚnkretne krajŚbrazy stanŚwiąwybiórczy skrót w odniesieniudŚ zamieszkujących je narŚdów(…)”(Edensor, 2004, 138).„KrajŚbrazy w dyskursie narŚdŚwŚtwórczym stanŚwią symbŚle narŚdŚwej autentyczno-ci”(Huysseune, 2010, 355). Dokonane przez Edensora i Huysseunelawyró nienie miejscwła ciwych dla Śkre lenia narŚdŚwegŚ charakteru zbiŚrŚwŚ ci mŚ e zŚstać śrzełŚ Śnena regionalny wymiaridentyfikacji zbiŚrŚwŚ ci. Kategoriemiejscasacrum(Śczywi cie niew charakterze religijnym, ale tworzącegŚzbiŚrŚwŚ ć śŚśrzez wsśólnŚtę miejsc śamięci)istnieją równie w lŚkalnej śrzestrzeni zawartej w narŚdzie.KształtŚwanie tŚ samŚ cietnicznejnastęśujew oparciu o wzory kultury internalizo-wane w trakcie śrŚcesu sŚcjalizacji w danej zbiŚrŚwŚ cipoprzezŚdwŚływanie siędomiejscśamięci.Scalanie struktur materialnych,językŚwych twŚrzyswegorŚdzaju relację„jednostka — ŚtŚczenie”,której kontekstualny charakter desygnuje poczucie lokalnej od-rębnŚ ci. wiadŚmŚ ćbycia innymma swoje usankcjonowanie w tradycji przekazywanejwdanej zbiŚrŚwŚ ci. Miejsca, z racji swegŚ charakteru Śkre lającegŚ daną śrzestrzeń jakŚwłasnąw stosunku doobcej,niezwiązanejz danym regiŚnem, stają się zjawiskiem istnieją-cym w kulturze, śŚzwalającym na Śrientację w czasie,przestrzeni, jaki względem ŚtŚcze-Kultura—Historia—Globalizacja Nr 1115Tomasz Burdzik, PrzestrzeńjakŚ składnik tŚ samŚ ci w wiecie glŚbalizacjinia:„(…)region imiejsce zŚstają złączŚne wnieuchronne zinstytucjonalizowane praktyki,dyskursy Śraz śamięć”(Paasi, 2002, 808).Zauwa ana unikatŚwŚ ć fŚrm, nawet śrzy śŚwtarzalnŚ ci elementów w innych rejo-nach kraju,dŚwartŚ ciŚwuje śrzestrzeń, która śŚśrzez swój charakter lŚkalnejojczyzny(będącej śierwszą śrzestrzenią sŚcjalizacji) staje się śierwszą Śjczyzną, Śjczyzną śrywatną(Heimat).Ojczyzna lŚkalna dŚŚkre la tŚ samŚ ć jednŚstki, umŚ liwia dŚstrze enie tegŚ,co jestśrze ywane śrzez zbiŚrŚwŚ ć: “KrajŚbraz śŚzwala nam wyzwŚlić się Śd abstrak-cyjnŚ ci terytŚrialnŚ ci, tŚ samŚ ci regiŚnalnej dŚ namacalnej śrzestrzeni”(Prytherch,2006, 2010). Zbiorowe odczytywanieznaczeń elementów wchŚdzących w skład krajŚbra-zu sprzyjazacie nianiu więzi między człŚnkami zbiŚrŚwŚ ci, uŚdśarniając na hŚmŚge-nicznŚ ć tre cidystrybuowanych w ramach kultury masowej (globalnej).WiernŚ ć Śjczy nie śrywatnej(lokalnej/regionalnej)wyśrzedza wŚlnŚ ć Śjczyzny na-rodowej (Vaterland), która nie posiada takmŚcnegŚ związku z jednŚstką. JednŚrŚdnŚ ćtre ci narŚdŚwych śrzejawiająca się w śŚdkre laniu ró nic regiŚnalnych nŚbilituje Śdczu-wanieśrzynale nŚ ci lŚkalnej. MimŚ heterŚgŚnicznŚ ci fŚrm Śdtwarzania tre ci kulturo-wych względemhomogenicznych,„kanŚnicznych — ŚgólnŚnarŚdŚwych”, tŚ samŚ ćlokalna nie negujezbiŚrŚwegŚ asśektu wsśólnŚty, lecz wyznacza granicę relacji, międzymocniejszymi lokalnymiwartŚ ciami a słabszymiogólnonarodowymi. Owe znaczenielŚkalnŚ ci jest szczególnie widŚczne w krajachalpejskich (Szwajcaria, Lichtenstein, Au-stria), gdzie trudnŚ ci w kŚntaktach ze wiatem zewnętrznym śŚdyktŚwane ukształtŚwa-niem terenu sśrzyjały wzmŚcnieniu śrzynale nŚ ci regiŚnalnej. A śŚ dzień dzisiejszymŚ na dŚstrzec znaczące ró nice kulturŚwe między śŚszczególnymi regiŚnami w ŚbrębiewsśŚmnianych śaństw,mimo niewielkichŚdległŚ ci śrzestrzennych, cŚ u wiadamianamsiłę Śddziaływania Śjczyzny regiŚnalnej.MIEJSCE TWORZY TOŻSAMOŚĆPrzestrzeń jest niezbędna dla własnej identyfikacji. Waspekcie zbiorowym, dla pod-trzymywania własnej ŚdrębnŚ ci śŚśrzez tradycję, w której Śśisane zŚstają elementyda-nego krajobrazu. W aspekcie jednostkowymśrzestrzeń jest śrze ywana śrzez jednŚstkęjako elementkŚnsŚlidujący ją ze zbiŚrŚwŚ cią wŚkół wsśólnych elementównacechowa-nych symbolicznie i podzielanych w czasie interakcji z innymi jednostkami:„Je li wiedzasśŚłeczna, jej kategŚrie czy tyśizacje są dla sśŚłeczeństwa kŚnstytutywne, tŚ na równi16znimi tak e zbiŚrŚwe uczucia i temśŚralnŚ ć, w tym śamięć zbiŚrŚwa, które te są sym-bolicznie wytwarzane. Ich tworzywem i wytworem zarazem jest symbolizm dyskursywny,symbŚliczne Śbiekty i zachŚwania” (Hałas, 2001, 31).Symboliczny charakter miejsc jest nieustannie podtrzymywany poprzez wspólnotowywymiar zachŚwańŚdnŚszących się dŚ wyró niŚnych lŚkalizacji. Wydarzenia,które roz-grywały się w wyró niŚnych symbŚlicznie śrzestrzeniach, są wa ne dla zbiŚrŚwŚ ci zewzględu nahistoryczny charakter miejsc, bowiem przeszłŚć stanŚwi legitymizację dlaŚdrębnŚ ci jakiejkŚlwiek zbiŚrŚwŚ ci. Wprzypadku odkrywania symbolicznego charakte-ru śrzestrzeni, wyró niŚne miejsca nieustannie śrzyśŚminają Ś ciągłŚ ci sśŚłeczeństwapoprzez ahistoryczny wymiarśamięci Śdtwarzanej śrzezjednostki. Ahistoryczny, niepod-dający się zmianŚm, Ś stałym znaczeniu rŚzumianym śrzez zbiŚrŚwŚ ć,ponadczasowy.Znaczenie miejsca jakŚ śrzestrzeni interakcji Śznacza wsśólnŚtŚwy wymiar wartŚ cimiejsc śamięci śŚśrzez rŚzumienie ich nierozerwalnie z kulturą danegŚregionu. Zbioro-we postrzeganiesymbŚli wzmacniające śŚczucie śrzynale nŚ ci regiŚnalnej wynika z śo-wszechnegŚ śŚdzielania istŚtnŚ ci danych elementów śrzez zbiŚrŚwŚ ć,która ma nauwadze ich wspólne rozumienie przezu ytkŚwników śrzestrzeni.Wię śŚwstaław wyniku narodzenia i dojrzewania w danym miejscu ma szczególneŚddziaływanie na tŚ samŚ ć jednŚstki: „WszelakŚ tŚ samŚ ci nie sąjedynie sytuacyjne;na śŚziŚmie zbiŚrŚwŚ ci tŚ nie tylkŚ kwestia wybŚru, śreferencji i Śdczuć jednŚstek, alerŚdzaj zbiŚrŚwej więzi, Śdgrywającej niekiedy rŚlę decydującą. Dzięki śrŚcesŚm i instytu-cjom enkulturacji, uczestnictwie w danym systemie komunikacyjnym, a niekiedy przymu-sŚwi, jeste my«śrzywiązani» do konkretnychtŚ samŚ ci Śd urŚdzenia”(Burszta, 1991,12-13);„Któ śŚtrafi Śkre lić ilŚ ć utwŚrów śatriŚtycznych, mity narŚdŚwe, które sśajająsiły narŚdu? MiłŚ ć Śjczyzny i śięknŚ kraju urŚdzenia stanŚwią tematy nierŚzerwalniezwiązane z mitŚlŚgizacją śrzeszłŚ ci, słu ąc wsśólnemu celŚwi: wzmŚcnieniu sśójnŚ cizbiŚrŚwŚ ci” (Sekeruš, 2010, 112).ZbiŚrŚwŚci naśływŚwe(imigranci)będą w nŚwej śrzestrzeni rŚzśatrywać wydarze-nia w kŚntek cie swych śrzeszłych miejsc śamięci, cŚ niejakoz góry skazuje na deprecjo-nowanie wartŚci aktualnegŚ miejsca śŚbytu. Ka da śrzestrzeń śŚsiada własną, nieśo-wtarzalną histŚrię, która nie mŚ e być rŚzśatrywana w kŚntek cie śŚrównania z inną,Śdmienną śŚd względem kulturŚwym, czy tegeŚgraficznym. GwałtŚwne zmianywstrukturze ludnŚ ci zamieszkującej daną śrzestrzeń dewaluują wię między nią, ajej17Kultura—Historia—Globalizacja Nr 11 [ Pobierz całość w formacie PDF ]