Przyczyny bytu, filozofia, PEF opracowania tematów

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
PRZYCZYNY BYTU
(gr.

[aitía],

[áition]; łac. causa) – racje
powstawania i zmiany bytu danego nam w codziennym doświadczeniu; realne
czynniki pozwalające rozumiejąco wyjaśnić strukturę rzeczy (czym jest, z
czego jest) oraz działanie bytu, jego motyw i sposób realizacji.
Przyczyna jest czymś (kimś) konkretnym, a nie abstrakcyjną zasadą –
myślowym tworem, co umożliwia niesprzeczne wyjaśnianie zmiennej
rzeczywistości. Przyczyna jest zawsze przyczyną czegoś, czyli realnie
istniejącego bytu, który stanowi przedmiot filozoficznego (metafizycznego)
poznania wyjaśniającego.
Z
HISTORII
KONCEPCJI
PRZYCZYN
. Historyczne wprowadzenie do
Metafizyki
Arystotelesa (księga I) w swej zasadniczej treści obejmuje zagadnienie
przyczyny. Poznanie przyczyn to dla Arystotelesa cecha poznania naukowego.
Jeśli poznanie naukowe jest poznaniem rzeczywistości w świetle jej przyczyn,
to dotychczasowe ujęcia poznawcze dokonane przez filozofów były ujęciem
poznawczym rzeczywistości w świetle jakiejś przyczyny –

[arché], która
tłumaczyła istniejący świat.
Jaka zatem była ta

, którą poprzednicy Arystotelesa uważali za rację
bytu i całej rzeczywistości? Na pytanie to odpowiedział Stagiryta w rozdz. 7
księgi I
Metafizyki
– przytaczając przy wskazanej przyczynie stanowiska wielu
filozofów. W rozdz. 3 księgi I wymienił 4 przyczyny: materialną, formalną,
sprawczą i celową, które uzasadniają konkretną rzeczywistość.
Dla filozofów przedarystotelesowskich pierwszą i najbardziej oczywistą
przyczyną była tzw. przyczyna materialna – materia, do której, i to w zasadzie
wyłącznie, usiłowali sprowadzić całą rzeczywistość. Filozofujący fizycy
jońscy uważali, że tylko wówczas można poznać naturę świata, gdy zostanie
wskazany podstawowy składnik rzeczy. Uznali, że jest nim materia –
tworzywo, z którego składają się wszystkie rzeczy; z materii wszystko
powstaje i do niej powraca, ona więc tłumaczy naturę kosmosu.
Niektórzy filozofowie usiłowali dookreślić naturę tej materii. Tales z
Miletu sądził, że naczelną zasadą świata jest materia w postaci wody; związek
wody z przejawami życiowymi prawdopodobnie był przyczyną, dla której
jeden z siedmiu starożytnych mędrców doszedł do takiego przekonania,
zgodnego z mitologią, upatrującą początków świata w Oceanie i Tetydzie.
Naczelny przejaw materii w postaci powietrza postrzegali Anaksymenes i
Diogenes z Apollonii, a Hippasos z Metapontu i Heraklit z Efezu uznali ogień
Przyczyny bytu
PEF - © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu
za podstawowy pierwiastek materii. Empedokles z Agrygentu, przyjmujący
czynnik materialny za prazasadę świata, uważał, że materia jest
wielopostaciowa i występuje w świecie jako woda, powietrze, ogień i ziemia.
Anaksagoras z Klazomenaj przyjmował nieskończoną jakościowo ilość
pierwiastków materialnych.
Ponadto, Anaksagoras zwrócił uwagę na istnienie przyczyny sprawczej
jako źródła ruchu. Ci z filozofów, którzy dostrzegli konieczność istnienia
czynnika sprawczego ruchu w kosmosie, posunęli się w wyjaśnianiu natury
świata dalej od swoich poprzedników, przyjmujących tylko czynnik materialny,
wiążący mocniej ich teorie z monistycznymi koncepcjami.
Przyjęcie czynnika sprawczego nie u wszystkich zaważyło na bardziej
realistycznym wyjaśnianiu świata, niektórzy bowiem, przyjąwszy czynnik
sprawczy, z jakichś powodów zarzucili dociekania nad tym zagadnieniem,
poprzestając na analizie czynnika materialnego, jak to widać w przypadku
Parmenidesa i tych, którzy sprawstwo wiązali z jakąś postacią materii.
Ci filozofowie, którzy zwrócili uwagę na ruch jako pochodzący od
czynnika sprawczego, różnili się w twierdzeniach na temat ilości źródeł ruchu,
a tym samym czynników sprawczych; te jawiły się bądź jako jedne, natury
intelektualnej (u Anaksagorasa), bądź mnogie (u Empedoklesa, Parmenidesa,
Demokryta).
Wraz ze szkołą pitagorejską i Platonem nastąpił dalszy rozwój myśli
filozoficznej. Dostrzeżono w świecie czynniki formalne, konstytuujące treść
rzeczy-bytu, stanowiące o jedności bytu i jego niepodzieloności. Już
pitagorejczycy, jak to wskazuje Arystoteles w księdze I
Metafizyki
, odkryli
elementy stałe i organizujące treść rzeczy. Dopiero jednak Platon, w dużej
mierze pod wpływem Sokratesa i jego teorii cnoty, dostrzegł stałość i
powszechność treści-bytu. Takie stanowisko było najbardziej zbliżone do
szkoły pitagorejskiej, a także do koncepcji Parmenidesa.
Sokratesową naukę o niezmienności i powszechności zasad moralnych
Platon rozciągnął na całą rzeczywistość, wskazując niezmienną istotę rzeczy,
stanowiącą przedmiot definicji w ideach oderwanych od świata zmysłowego.
Przedmiot definicji istnieje bowiem w stanie idealnym, dostępnym intuitywnej
myśli. Idea jest formą tożsamą ze sobą, a przez to jedną, niezmienną i wieczną.
Rzeczy zmienne – z tego powodu niepoddające się naukowemu poznaniu – są
Przyczyny bytu
PEF - © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu
tylko partycypacją prawdziwej rzeczywistości – idei. Cała filozofia Platona jest
– wg Arystotelesa – filozofią przyczyny formalnej utożsamionej z ideami.
Do wyróżnionych w historii filozofii typów przyczyn: materialnej,
sprawczej i formalnej, Arystoteles dodał czwarty typ: przyczynę celową, która
również ontycznie uzasadnia czyny, zmiany i ruch, będąc motywem, dla
którego coś raczej działa niż nie działa.
Uzasadnienie historyczne koncepcji czterech przyczyn zostało wyraźnie
wskazane w tekstach Arystotelesa. Jest ono ważne, a nawet może uchodzić za
dostateczną rację powstania jakiejś teorii, nie zastępuje jednak uzasadnienia
rzeczowego. Na czym polega rzeczowe uzasadnianie wg Arystotelesa?
Przyjmuje się, że koncepcja czterech przyczyn była dla Stagiryty czymś
oczywistym:
„Że zaś są przyczyny i że w takiej liczbie, jak mówimy, to oczywiste,
albowiem tyle jest pytań »dzięki czemu«. Ostatecznie bowiem dotyczy »dzięki
czemu« albo tego, czym jest coś w rzeczach niepodlegających zmianom, np.
tworach matematyki (sprowadza się bowiem ostatecznie do definicji czegoś
prostego lub proporcjonalnego czy czegoś innego); albo tego, co najpierw
poruszyło, jak np. dlaczego wzniecili walkę? – ponieważ ograbili; albo tego, ze
względu na co? – aby panować; albo wreszcie w rzeczach, które powstają –
materia. Jasne więc, że w takiej liczbie i takie są przyczyny. Skoro zaś są
cztery przyczyny, fizyk ma je wszystkie poznać i o wszystkie pytając »dzięki
czemu« – jako fizyk – będzie dowodził materii, formy, poruszyciela i tego, ze
względu na co” (
Phys
., 198 a 14–27).
Mimo że Arystoteles zadeklarował, że koncepcja czterech przyczyn jest
oczywista, to jednak w tekście
Metafizyki
zamieścił jej rzeczowe uzasadnienie.
Ważny w tym względzie jest tok rozumowań w rozdz. 17 księgi VII. Zwrócił
tam uwagę, że substancja jest w tłumaczeniu świata jakąś zasadą i jakąś
przyczyną. W przypadku przyczyny pytamy o nią: „dzięki czemu” (


[diá
ti]). „Pytać się zaś »dzięki czemu«, zawsze znaczy pytać się »dzięki czemu«
jakaś cecha przysługuje jakiemuś podmiotowi […]. Pytać się »dzięki czemu«
jakaś rzecz jest właśnie nią samą, znaczy nie pytać się w ogóle” (
Met.
, 1041 a
13–15).
Aby pytanie było sensowne i odpowiedź rzeczowa, muszą być, zdaniem
Stagiryty, w danej rzeczy czy w danym układzie wyróżnione elementy, które
tłumaczą, dlaczego coś jest właśnie takie – w jakimś aspekcie. Gdyby więc nie
Przyczyny bytu
PEF - © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu
było wielości elementów (rzeczy, cech itp.), a był tylko element jeden, to
pytanie „dzięki czemu?”, czyli „dzięki jakiemu elementowi coś jest czymś w
danym aspekcie?” – byłoby pozbawione sensu, gdyż każda rzecz niezłożona
jest sama przez się oczywista. Arystoteles szczegółowo uzasadniał konieczność
istnienia elementów w rzeczy lub układzie bytów, aby pytanie „dzięki czemu”
można było zasadnie postawić. Złożenie rzeczy z wielości bytów jest
oczywistym uznaniem pluralizmu bytowego. Stagiryta stał na takim
stanowisku, gdy twierdził, że byt jest mnogi.
Skoro pluralizm bytowy jest możliwy jedynie przy bytowym złożeniu z
wielości elementów, to jest sens pytania o przyczyny w różnych aspektach,
zarówno pod adresem zbioru bytów, jak i poszczególnego bytu, a nawet jest
sens pytania, który element spośród wielu uzasadnia rzecz w danym aspekcie.
Chodzi o ustalenie pytania pierwszego, naczelnego, i wykrycie
przyczyny zasadniczej, naczelnej. W systemie Arystotelesa przyczyną
naczelną, do której można sprowadzić inne typy przyczyn, jest przyczyna
formalna. Niezależnie od tego można ustalić, że pytanie o przyczynę formalną
będzie pierwszym i naczelnym pytaniem systemowym. W filozofii wg
Stagiryty chodzi o uzyskanie odpowiedzi, w jego rozumieniu, naukowej.
Ponadto u Arystotelesa z koncepcjami przyczyn wiąże się teoria nauki:
poznanie naukowe we wszystkich dziedzinach, w których występują
przyczyny, jest właśnie ich poznaniem (zob.
Phys
., 184 a 10 n.); „[…] wiedzę
należy brać z pierwszych przyczyn […]” (
An. post.
, 71 b 9–12).
Zasadniczym przedsięwzięciem dla poznania naukowego jest ustalenie
przedmiotu danej wiedzy czy nauki; bez wyznaczenia przedmiotu naukowego
poznania nie zaistnieje żadne zorganizowane poznanie. Przedmiot naukowego
poznania, w myśl postulatu postawionego w teorii nauki przez Platona, a nawet
jeszcze przez Parmenidesa, musi być stały i niezmienny, powszechny i
konieczny. Powszechność i konieczność jest zasadniczym warunkiem
zaistnienia naukowego poznania, gdyż to, co jest zmienne, nie zasługuje na
wysiłek intelektualny i należy do dziedziny poznania niepewnego (

[doksa]).
Jakie są zasadnicze źródła konieczności i powszechności przedmiotu
poznania? Arystoteles jako realista szukał ich w bycie, w rzeczy, i znalazł w
postaci formy. Forma sprawia, że to, co czymś bywszy, nadal jest (gdyż jest
tym, dzięki czemu coś jest czymś), sprowadza się ostatecznie do przedmiotu
Przyczyny bytu
PEF - © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu
definiowania; „to, co jest pierwsze i dzięki czemu coś jest, to jest to przyczyną
i zasadą” (
Met.
, 983 a 28). Wg Arystotelesa, to forma jest naczelnym
czynnikiem rzeczy; ona decyduje o jedności bytu i jest podstawą definiowania
rzeczy, gdyż organizuje rzecz, konstytuuje byt, jest racją jego stałości oraz
niezmienności, a przez to i konieczności. Gdyby więc nie było formy, pojętej
jako element konstytuujący bytowość i konieczność bytową, nie byłoby
możliwe wyznaczenie koniecznego i powszechnego przedmiotu naukowego
koniecznościowego poznania.
Okazuje się jednak, że forma nie jest jedynym elementem tworzącym
byt, gdyż byt jest mnogi, a przez to wewnątrz złożony. Obok formy jako
elementu jednoczącego i konstytuującego bytowość są jeszcze inne elementy
rzeczy. Wszystkie te elementy w stosunku do formy jako elementu
jednoczącego i organizującego, można potraktować łącznie, jako elementy
organizowane, determinowane; poddane analizie w VIII księdze
Metafizyki
okażą się albo następstwem formy, albo dadzą się sprowadzić do drugiego
elementu pozaformalnego – materii jako podłoża zmian. Arystoteles zdawał
sobie sprawę, że byty podlegają zmianom od wewnątrz. Jeśli zmiana ta
czasami dochodzi aż do zmian substancjalnych, to w każdym bycie istnieje
wewnętrzny powód (uzasadnienie) takich zmian. Podłożem zmian jest materia,
dlatego gdziekolwiek dokonuje się realizacja nowego bytu drogą zmian, tam
można dostrzec materię jako korelat formy.
Istnieje też inny aspekt wykazania przyczynowej roli materii w systemie
Arystotelesa: „U wszystkich bowiem rzeczy, których substancja jest w materii,
widzimy, że jest wiele, i to nieograniczenie wiele [jednostek] tego samego
gatunku” (
De caelo
, 278 a 18). Dla Stagiryty jednostka jest wielokrotnym
przejawem jakiegoś gatunku, który konstytuuje forma substancjalna rzeczy.
Forma sama z siebie jest dla niego ogólna i konieczna. Skoro jest ogólna i
konieczna, staje się mnoga w dostrzegalnym świecie materialnym, rodzi się
pytanie: co powoduje uwielokrotnienie indywidualnych form? Stagiryta stał na
stanowisku, że to dzięki drugiemu czynnikowi konstytuującemu byt – dzięki
materii następuje jednostkowienie bytów materialnych. Obok formalnego
czynnika bytu, warunkującego zrozumiałość bytu, definiowalność, a przez to
wiedzę opartą na koniecznościowych stanach rzeczowych, istnieje inny
czynnik, zw. materią, warunkujący zmiany oraz wielość – bytowy pluralizm, w
wyniku jednostkowienia form (ogólnych i koniecznych).
Przyczyny bytu
PEF - © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu
[ Pobierz całość w formacie PDF ]